Akti Normativ i fundvitit 2025 me rritje fondesh, por me paqartësi reformuese

Akti Normativ i fundit për ndryshimet në buxhetin e vitit 2025, paraqitet nga qeveria si një hap drejt orientimit të fondeve publike “aty ku nevoja është më e madhe”, me synim garantimin e stabilitetit ekonomik dhe mirëqenies sociale.

Kjo paketë përfshin mbështetje për shtresat në nevojë, pensionet, bujqësinë, shëndetësinë dhe pushtetin vendor, me masa si bonusi i fundvitit prej 15 mijë lekësh për rreth 148,500 përfitues të ndihmës ekonomike dhe personave me aftësi të kufizuara (kosto 2.2 miliardë lekë), 18 milionë euro shtesë për ilaçe spitalore, 1.2 miliardë lekë për shlyerjen e detyrimeve të prapambetura të bashkive, transferim fondesh të pashpenzuara në Fondin e Veçantë të Pensioneve (minimalisht 150 milionë euro) dhe 2 miliardë lekë shtesë për bujqësinë, duke e çuar totalin në 6.4 miliardë lekë.

Në pamje të parë, këto alokime duken si ndërhyrje të domosdoshme për të zbutur presione sociale dhe ekonomike, veçanërisht në një kontekst inflacioni dhe rritje kostosh.

Megjithatë, nga analiza ngrihen dyshime serioze nëse këto masa vërtet targetojnë nevojat më të mëdha në mënyrë efektive, apo thjesht vazhdojnë politikën joefektive të deritanishme, duke mbuluar defektet e menaxhimit buxhetor pa transparencë, llogaridhënie dhe reforma strukturore.

Së pari, Qeveria pretendon se fondet po orientohen drejt stabilitetit ekonomik dhe mirëqenies sociale, por realiteti tregon se këto alokime janë kryesisht injeksione të përkohshme, pa lidhje të qartë me reforma afatgjata.

Për shembull, transferimi i 150 milionë eurove në Fondin e Pensioneve synon të mbështesë Reformën e Pensioneve, por reforma e vërtetë kërkon masa si zgjerimi i bazës kontribuese, ulja e informalitetit dhe lidhja më e fortë mes kontributeve dhe përfitimeve, jo thjesht fonde të pashpenzuara nga ministritë.

Pa objektiva të matshme dhe tregues ndikimi, ky fond rrezikon të shndërrohet në një “amortizator buxhetor” për të mbuluar deficite të përkohshme, siç ka ndodhur në vite të mëparshme. Kjo nuk garanton stabilitet afatgjatë, por vetëm shtyn problemet demografike dhe fiskale të sistemit të pensioneve, ku deficiti vjetor arrin në miliarda lekë. Nëse nevoja më e madhe është mirëqenia sociale, pse nuk ka transparencë se si do të përdoren këto fonde për të ulur varfërinë pensionistësh, e cila prek rreth 30% të tyre sipas të dhënave zyrtare?

Në bujqësi, rritja prej rreth 20-25% (nga 5.3 në 6.4 miliardë lekë) duket pozitive në vlerë absolute, veçanërisht për të mbuluar kostot e inputeve si nafta apo investimet bazë. Por, duke marrë parasysh se bujqësia kontribuon 15-16% të PBB-së dhe punëson 35% të fuqisë punëtore, kjo mbështetje buxhetore mbetet modeste me vetëm 0.7-1% e shpenzimeve totale të shtetit.

Në krahasim me vendet e rajonit (ku fondet arrijnë 100-300 milionë euro), Shqipëria është prapa dhe fermerët ankohen për procedura burokratike-korruptive, vonesa në pagesa dhe skema që nuk mbulojnë kostot reale. Protestat e fundit të fermerëve tregojnë se këto alokime nuk adresojnë nevojat strukturore si modernizimi i infrastrukturës rurale apo luftën kundër informalitetit në zinxhirin ushqimor, duke e bërë atë një vazhdim të politikave joefektive që nuk garantojnë zhvillim të qëndrueshëm.

Për shëndetësinë, 18 milionë eurot shtesë për ilaçe spitalore janë një hap i mirë, por në një sistem ku mungesat kronike të medikamenteve dhe korrupsioni në tendera janë të dokumentuara, kjo duket si një “plaster” për plagë më të thella. Stabiliteti ekonomik kërkon investime në parandalim dhe infrastrukturë shëndetësore, jo vetëm shpenzime emergjente.

Së dyti, një nga pikat më kritike është alokimi i 1.2 miliardë lekëve për shlyerjen e detyrimeve të prapambetura të bashkive, që mbulon rreth 40% të stokut total të borxheve të vjetra.

Kjo duket si mbështetje për pushtetin vendor, por në realitet është një rast klasik i mbulimit të defekteve pa transparencë dhe llogaridhënie.

Raportet e Kontrollit të Lartë të Shtetit (KLSH) kanë evidentuar prej vitesh shkelje në menaxhimin e fondeve vendore, duke përfshirë mungesë transparence në shpenzime, auditime formale dhe largime masive nga administrata për shkak të korrupsionit.

Për shembull, niveli i transparencës në bashki është vetëm 24.5%, me mungesë informacioni të detyrueshëm për qytetarët, siç theksojnë analizat e fundit. Ekspertët dhe media kanë raportuar vazhdimisht për abuzime në tendera, pagesa të padrejta dhe borxhe të akumuluara nga keqmenaxhimi, por Akti Normativ nuk parashikon asnjë masë për të kërkuar llogari nga bashkitë e implikuara apo për të evidentuar shkeljet.

Problemet e thella në funksionimin e mekanizmave të kontrollit, me auditime të varura apo kushtëzime për fondet (p.sh., kërkesë për plane anti-korrupsion), i orientojnë këto para të shkojnë në “vrimat e zeza” të buxheteve vendore, duke vazhduar ciklin e borxheve të reja.

Kjo nuk është orientim drejt nevojave më të mëdha, por një formë e “shpërblimit” për keqmenaxhim, që dobëson besimin publik dhe stabilitetin fiskal.

Së treti, përdorimi i shpeshtë i Akteve Normative për rialokime të rëndësishme (ky është i katërti për 2025) forcon perceptimin e një menaxhimi të momentit të financave publike. Kjo praktikë kufizon debatin parlamentar, ul parashikueshmërinë e politikës fiskale dhe devijon nga disiplina fiskale, siç paralajmërojnë analizat ekonomike.

Në vend të garantimit të stabilitetit, ajo krijon pasiguri për investitorët dhe qytetarët, duke e bërë buxhetin një mjet politik sesa një instrument zhvillimi. Kjo është vazhdim i politikave joefektive të deritanishme, ku prioritetet sociale shfrytëzohen për fitore elektorale, pa matje të rezultateve reale.

Në përfundim, këto alokime ofrojnë lehtësim të përkohshëm për disa sektorë, por nuk orientohen vërtet “aty ku nevoja është më e madhe” në mënyrë të qëndrueshme. Ato duken më shumë si mbulim i defekteve të menaxhimit buxhetor, veçanërisht në rastin e bashkive, ku mungon transparenca dhe llogaridhënia për shkeljet e evidentuara nga KLSH, ekspertët dhe media, sesa si politika publike me ndikim afatgjatë.

Qeveria duhet të kalojë nga deklarata politike në veprime të matshme, ndryshe këto masa do të mbeten thjesht “plaster” për plagë kronike.