A do ndërtojmë ekonomi mbi besim dhe produktivitet, apo mbi kontroll dhe iluzione stabiliteti?

Në Shqipëri, besimi ekonomik është më i dobët se sa sugjerojnë treguesit formalë. Kjo shihet në sjelljen reale të agjentëve ekonomikë, ku kursimet mbahen kryesisht në valutë të huaj (rreth 47% e depozitave dhe 42% e kredive në euro në fillim të 2025-s), investimet orientohen drejt pasurive të paluajtshme dhe jo drejt sektorëve prodhues, ndërsa sipërmarrja e re ka prirje mbijetese dhe jo zgjerimi.

Këto janë sinjale klasike të një ekonomie ku besimi nuk është i konsoliduar, por i kushtëzuar, duke reflektuar frikën nga instabiliteti institucional dhe mangësitë në mbrojtjen e pronës.

Në rajon, dallimet janë të qarta. Serbia dhe Mali i Zi, pavarësisht problemeve strukturore, kanë një besim më të lartë në monedhën dhe tregun e tyre financiar, të reflektuar në një përdorim më të madh të instrumenteve bankare afatgjata.

Maqedonia e Veriut ka një stabilitet institucional relativisht më të parashikueshëm për bizneset e mesme, ndërsa Kosova, si përdoruese e euros, eliminon pjesërisht dilemën e valutës vendase.

Shqipëria, në krahasim, mbetet më e varur nga vendimmarrja diskrecionale dhe perceptimi i rrezikut institucional.

Besimi nuk matet me mungesën e krizës, por me gatishmërinë për të marrë rrezik produktiv. Në këtë aspekt, Shqipëria mbetet prapa shumicës së rajonit, pasi mungesa e besimit çon në alokim joefikas të kapitalit, duke penguar rritjen e produktivitetit afatgjatë.

Stabiliteti monetar dhe euroizimi si tregues mosbesimi latent

Shqipëria ka ruajtur stabilitet monetar dhe inflacion relativisht të kontrolluar (rreth 2.2% për 2025-n, brenda objektivit të Bankës së Shqipërisë), por ky stabilitet nuk ka prodhuar rritje të besimit në monedhën vendase.

Euroizimi i lartë i ekonomisë është fakt strukturor dhe jo zgjedhje rastësore.

Ai tregon se aktorët ekonomikë e shohin lekun si mjet transaksioni, por jo si mjet ruajtjeje vlere, duke reflektuar një mosbesim latent që kufizon efektivitetin e politikës monetare.

Në Kosovë dhe Mal të Zi, përdorimi i euros e eliminon këtë dilemë, por njëkohësisht kufizon politikën monetare.

Në Maqedoninë e Veriut, denari ruan rol më të fortë në kursime dhe kontrata.

Serbia, megjithëse ka inflacion më të lartë periodikisht (rreth 9.7% pritshmëri për fundin e 2025-s) ka instrumente më të zhvilluara financiare në monedhën vendase.

Në këtë aspect, Shqipëria vërtet ka stabilitet monetar teknik, por jo besim monetar shoqëror. Ky është një stabilitet i brishtë, që funksionon vetëm në kushte të qeta dhe pa tronditje të jashtme, duke krijuar iluzionin e qëndrueshmërisë pa bazë të fortë produktive.

Borxhi publik, rritja dhe kufiri i iluzionit fiskal

Borxhi publik në Shqipëri nuk është ekstrem në krahasim me rajonin (rreth 54.7% e PBB-së në 2025), por problemi qëndron te cilësia e përdorimit të tij.

Një pjesë e konsiderueshme e borxhit financon shpenzime korrente ose investime që nuk gjenerojnë flukse të matshme ekonomike. Kjo e bën rritjen ekonomike të varur nga konsumi dhe jo nga produktiviteti, duke krijuar një cikël ku borxhi mbështet stabilitetin afatshkurtër por nuk ndërton kapacitete.

Në Serbi, borxhi shoqërohet me investime industriale dhe eksportuese (niveli rreth 50-55% e PBB-së).

Në Maqedoninë e Veriut (53.8% e PBB-së), investimet e huaja direkte janë më të lidhura me zinxhirë prodhimi.

Në Shqipëri, borxhi ka më pak lidhje me rritjen e kapaciteteve prodhuese dhe më shumë me stabilizimin afatshkurtër të buxhetit.

Ndërsa Kosova ka nivel të ulët (rreth 17%) falë rezervave të forta.

Mali i Zi ka borxh më të lartë (58.3%), por më të lidhur me turizmin.

Borxhi bëhet problem jo kur rritet, por kur nuk prodhon. Shqipëria është më afër kësaj pike sesa vendet fqinje, pasi varësia nga borxhi pa kthim ekonomik krijon iluzion stabiliteti, duke shtyrë reformat strukturore.

Nga ekonomia e stimujve te ekonomia e kontrollit administrativ

Në Shqipëri vërehet një zhvendosje graduale nga ekonomia e bazuar në stimuj drejt një ekonomie të bazuar në rregullim administrativ dhe selektivitet.

Bizneset mësojnë se suksesi nuk varet vetëm nga eficienca, por edhe nga aftësia për të naviguar institucionet, siç tregon renditja e 82-të në indeksin e lehtësisë së të bërit biznes (Ease of Doing Business).

Në rajon, ky fenomen ekziston, por me intensitet të ndryshëm.

Serbia ka një shtet më të fortë, por edhe më të strukturuar në ndërhyrje, ndërsa Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi kanë renditje më të mira në indeksin e lirisë ekonomike.

Shqipëria ka ndërhyrje më të fragmentuara dhe më pak të parashikueshme.

Kjo rrit pasigurinë dhe ul investimet afatgjata.

Nga kjo kuptojmë se kontrolli nuk zëvendëson dot stimujt. Ai vetëm i shtyn aktorët drejt sjelljeve mbrojtëse dhe jo krijuese, duke ulur produktivitetin dhe duke krijuar ekonomi të bazuar në favore sesa në meritë.

Asetet ekonomike dhe keqmenaxhimi i potencialit të flukseve

Shqipëria ka asete të rëndësishme, si territor, turizëm, diasporë dhe pozicion gjeografik. Megjithatë, këto asete përdoren kryesisht për gjenerim të ardhurash afatshkurtra, jo si baza të një strategjie zhvillimi, me remitancat që arrijnë 8.4% të PBB-së në 2024 (pritshmëri e ngjashme për 2025).

Në Kroaci, turizmi është i integruar me zinxhirë vlerash më të gjerë.

Në Serbi, diaspora lidhet më fort me investime produktive (remitancat rreth 7.25% e PBB-së). Në Shqipëri, diaspora mbetet kryesisht burim konsumi dhe ndërtimi, jo kapitali produktiv, ndërsa Mali i Zi ka remitanca të larta por më të kanalizuara në turizëm.

Një ekonomi humbet forcën kur asetet e saj nuk kthehen në flukse të qëndrueshme, por në cikle konsumi, duke krijuar varësi nga faktorë të jashtëm pa rritje të brendshme të produktivitetit.

Ekspozimi i lartë ndaj goditjeve të jashtme

Shqipëria ka pak amortizatorë të brendshëm ekonomikë. Eksportet e mallrave janë të përqendruara (316.2 miliard lekë në 2023, 267.2 miliard lekë në 2024 dhe 233.3 miliard leke në 11m. 2025), industria është e dobët dhe varësia nga remitancat dhe turizmi është e lartë. Kjo e bën ekonominë shumë të ndjeshme ndaj krizave të jashtme.

Në rajon, Serbia dhe Maqedonia e Veriut kanë struktura eksportuese më të diversifikuara (Serbia me 32.6 miliardë dollarë eksporte, më të balancuara).

Shqipëria mbetet më e ekspozuar dhe më pak rezistente.Stabiliteti që varet nga jashtë nuk është stabilitet real, por huazim kohe, duke krijuar iluzionin e qëndrueshmërisë pa bazë të brendshme produktive.

Normalizimi i dobësive strukturore

Në Shqipëri, shumë probleme strukturore janë bërë pjesë e normalitetit: emigracioni i lartë (normë 29%, më e larta në rajon), produktiviteti i ulët, informaliteti (mbi 33% e PBB-së në 2023, në rënie por ende i lartë) dhe përqendrimi i pasurisë.

Mungesa e krizës së hapur krijon iluzionin se këto nuk janë rreziqe sistemike.

Në rajon, këto probleme diskutohen më hapur si kufizime zhvillimi (norma mesatare emigracioni 23.6% në Ballkan).

Në Shqipëri, ato shpesh trajtohen si fenomene të pashmangshme. Normalizimi i dobësive është faza e fundit përpara bllokimit strukturor, duke penguar tranzicionin drejt një ekonomie të bazuar në besim dhe produktivitet.

Në këtë fillim viti 2026, ekonomia shqiptare nuk është në kolaps dhe as në prag krize. Por, në vitin e ri 2026, ndryshimet gjeopolitike, si tensionet tregtare globale, tarifat e reja të SHBA-së ndaj BE-së, pasiguria nga politika e Trump 2.0 dhe rreziqet nga lufta në Ukrainë dhe konflikte dhe vatra të reja tensionesh e rrisin ekspozimin e ekonomisë sonë të hapur.

Këto faktorë mund të ulin FDI-të, të godasin eksportet që janë ulur në 2025, por dhe turizmin që shihet si shpresa e vetme, duke e bërë akoma më urgjente reformimin e qeverisjes ekonomike: më shumë transparencë, stimuj produktivë dhe diversifikim për të ndërtuar rezistencë reale.

Pra, ekonomia jonë ndodhet në një pikë zgjedhjeje.

Mund të ndërtojë mbi besim, produktivitet dhe institucione që stimulojnë krijimin e vlerës, ose të vazhdojë të mbështetet mbi kontroll, menaxhim afatshkurtër dhe perceptim stabiliteti. Rajoni tregon se alternativa ekziston.

Diferenca nuk është në burime, por në mënyrën si ndërtohet marrëdhënia midis shtetit, tregut dhe besimit shoqëror.