Ligji i ri për investimet unifikim i nevojshëm, por kush e mbron interesin publik?

Mbështetur në Relacionin shpjegues të Ministrisë së Ekonomisë dhe Inovacionit dhe në Vlerësimin e ALTAX për projektligjin

Projektligji “Për investimet në Republikën e Shqipërisë” bashkon dy ligje të vjetra dhe prezanton një mekanizëm të ri shqyrtimi për investimet e huaja, por ruan pjesën më të ndjeshme të modelit të vjetër, për pronën publike, infrastruktura dhe pjesëmarrjen e shtetit si “lehtësi” për investitorin, pa kufij të mjaftueshëm në ligj.

Çfarë po ndryshon?

Projektligji, me 8 kapituj dhe 61 nene, shfuqizon Ligjin nr. 7764/1993 “Për investimet e huaja” dhe Ligjin nr. 55/2015 “Për investimet strategjike”. Statusi individual i “investimit strategjik” zëvendësohet nga një sistem me zona dhe sektorë me potencial zhvillimi, i drejtuar nga një Komitet për Nxitjen e Investimeve. Në paralel, ligji krijon një mekanizëm shqyrtimi të investimeve të huaja për arsye sigurie kombëtare dhe rendi publik (KNIH), në përputhje me logjikën e Rregullores (BE) 2019/452.

Relacioni shpjegues e paraqet reformën si angazhim të Agjendës Kombëtare të Reformave 2024–2027 dhe si pjesë të rrugës drejt integrimit evropian. Deri këtu, drejtimi është i qartë dhe i mbështetur gjerësisht.

Diagnoza e qeverisë është e saktë

Një pikë e fortë e Relacionit është ndershmëria e bilancit të ligjit të mëparshëm. Sipas tij, në periudhën 2016 – maj 2025 statusin strategjik e fituan 54 projekte, nga të cilat 42 (rreth 78%) në turizëm. Relacioni pranon vetë përqendrimin sektorial dhe territorial, vonesat dhe shtyrjet e afateve, faktin që miratimi i statusit nuk garanton realizimin, si dhe ekspozimin fiskal, juridik e reputacional që krijojnë masat mbështetëse. Përfundimi i tij është se kuadri i ri duhet të sjellë kritere të standardizuara, transparencë, monitorim të verifikueshëm dhe menaxhim më të fortë të riskut.

Por, a i kthen projektligji këto mësime në garanci ligjore, apo vetëm në qëllime të deklaruara?

Gjashtë pika të ndjeshme

1. Prona shtetërore me zbritje (neni 16). Sistemi parashikon pagesë 100% të vlerës së përcaktuar për Zonën 1, 50% për Zonën 2 dhe tarifë të reduktuar për Zonën 3. Logjika e orientimit territorial është legjitime, por klasifikimi i zonës nuk është në vetvete provë e vlerës ekonomike. Kur pronësia kalon me çmim nën vlerën e saj ekonomike, diferenca është mbështetje publike dhe duhet matur e kontrolluar si e tillë, sipas rregullave të ndihmës shtetërore.

2. Përjashtimet nga konkurrenca (nenet 15 dhe 43). Neni 23 vendos si parim procedurat konkurruese, por dy përjashtime e dobësojnë atë. Neni 15 përjashton investimet mbi pronë private, edhe kur ato kërkojnë infrastrukturë publike, konsolidim prone ose përdorim brigjesh. Neni 43 lejon vënien në dispozicion të pasurive shtetërore kufitare deri në 20% të sipërfaqes së pronës private, pa procedurë konkurruese. Një përjashtim i justifikuar për investitorin që përdor vetëm pronën e tij bëhet problematik kur investitori shfrytëzon burime publike.

3. Pjesëmarrja e shtetit në investim (neni 22). Shteti mund të kontribuojë me prona, të drejta pasurore, infrastrukturë dhe mjete financiare. Projektligji nuk e detyron paraprakisht një analizë të pavarur që përcakton vlerën e kontributit publik e privat, ndarjen e fitimit dhe humbjes, përgjegjësinë për financim shtesë dhe mënyrën e daljes. Pa këto elemente, ekspozimi fiskal mbetet i pavlerësuar.

4. Pushteti vendor në margjinë (neni 29). Bashkitë mund të propozojnë zona dhe prona, por në Komitet kryetarët e bashkive mund vetëm të ftohen, pa të drejtë vote. Megjithatë, bashkitë përballen me pasojat reale të një investimi: ndryshimin e përdorimit të territorit, ujin, energjinë, transportin, kanalizimet dhe shërbimet publike.

5. Shumë gjëra delegohen. Neni 58 parashikon aktet nënligjore për 14 dispozita të ligjit, brenda 6 muajve nga hyrja në fuqi. Kriteret e klasifikimit të zonave, metodologjia e vlerësimit të pronave, administrimi i Fondit dhe kushtet e pjesëmarrjes së shtetit i kalojnë Këshillit të Ministrave. Delegimi teknik është normal, por kufijtë materialë të mbështetjes dhe garancitë e interesit publik duhet të qëndrojnë në ligj.

6. Zgjidhja e mosmarrëveshjeve (neni 57). Mekanizmi miqësor është një hap pozitiv, por procedura, afatet dhe mënyra e trajtimit të ankesave i lihen Këshillit të Ministrave. Pa standard minimal në ligj, zgjidhja miqësore rrezikon të bëhet pengesë procedurale për aksesin në gjykatë.

Dy lexime të të njëjtit tekst

Tema	Çfarë thotë Relacioni	Çfarë evidenton ALTAX
Bilanci i ligjit të vjetër	54 projekte, 42 në turizëm; vonesa, përqendrim dhe ekspozim fiskal e juridik	Numri i projekteve nuk është vetë suksesi, pasi duhen investimi real, punësimi neto, vlera e shtuar dhe të ardhurat publike
Efekti në buxhet	Zbatimi nuk sjell efekte financiare shtesë në buxhetin e shtetit	Prona me zbritje, infrastruktura dhe pjesëmarrja shtetërore krijojnë kosto dhe detyrime që nuk shfaqen plotësisht në momentin e miratimit
Konkurrenca	Neni 23, përzgjedhje konkurruese dhe transparente	Nenet 15 dhe 43 krijojnë përjashtime që mund ta dobësojnë parimin
Masat mbështetëse	Duhen kritere të standardizuara dhe vlerësim kosto–përfitim	Kufijtë e vlerës, pagesat minimale dhe rikuperimi nuk janë përcaktuar në ligj
Monitorimi	Duhet monitorim sistematik dhe mekanizma korrektues	Nevojiten tregues të matshëm, raportim publik, revokim dhe rikuperim të shkallëzuar
Pushteti vendor	Mund të propozojë zona dhe sektorë	Roli në vendimmarrje dhe monitorim mbetet i kufizuar

Matrica e riskut sipas ALTAX

ALTAX i klasifikon ekspozimet e shtetit dhe qytetarëve në mënyrë cilësore. Risku fiskal dhe i aseteve publike, ai i pronësisë dhe konflikteve sociale, si dhe ai i korrupsionit dhe kapjes institucionale vlerësohen të lartë. Përqendrimi sektorial dhe spekulimi, si dhe mjedisi e territori, vlerësohen mesatar–të lartë. Reputacioni ndërkombëtar vlerësohet ulët–mesatar, por mund të përkeqësohet me diskrecion të gjerë e transparencë të kufizuar. Kontekstin e rrit mbështetja që ALTAX gjen në raporte ndërkombëtare dhe anketa të biznesit për pasigurinë e titujve të pronësisë, korrupsionin, informalitetin dhe kapacitetet e kufizuara të monitorimit.

Çfarë është pozitive?

Ligji i ri nuk është kundër reformës dhe tre elementë janë të dallueshëm si përfitime reale:

• Unifikimi i kuadrit ligjor, që ul fragmentimin institucional dhe zëvendëson një ligj të vjetruar dhe një ligj me natyrë të përkohshme.
• Mekanizmi i shqyrtimit të investimeve të huaja, që ALTAX e vlerëson si elementin më të qartë pozitiv të projektligjit dhe si përafrim të rëndësishëm me standardin evropian.
• Dritarja unike dhe koordinimi ndërinstitucional, që mund të ulin kohën dhe kostot e transaksionit për projekte komplekse.

Çfarë propozon ALTAX?

Vlerësimi i ALTAX përqendrohet në shtatë drejtime: kufizim ligjor i përfitimeve publike, forcim i konkurrencës, mbrojtje e pronësisë, kontroll i pavarur, përgjegjësi e investitorit, përfshirje e pushtetit vendor, si dhe siguri juridike e akses në drejtësi. Ato përkthehen në riformulime konkrete të neneve, ndër të cilat:

• Neni 16, vlerësim i pavarur i vlerës ekonomike të mbështetjes dhe pagesë jo më e ulët se 70% e vlerës së përcaktuar. Për zonat me potencial të ulët, 50% vetëm në raste të jashtëzakonshme, me analizë kosto–përfitim, vendim të publikuar dhe opinion pozitiv të organit të ndihmës shtetërore.
• Nenet 15 dhe 43, përjashtimi nga konkurrenca vetëm kur investitori nuk kërkon asnjë mbështetje publike. Për pasuritë kufitare, ulja e kufirit nga 20% në 10%, procedurë konkurruese e thjeshtuar dhe përjashtim vetëm në raste të jashtëzakonshme.
• Neni 22, analizë e pavarur ekonomike dhe financiare përpara pjesëmarrjes së shtetit, ndalim i garancive të pakufizuara dhe publikim i marrëveshjeve.
• Nenet 25 dhe 45, tregues të matshëm të performancës, raportim publik të paktën një herë në vit, dhe masa të shkallëzuara nga paralajmërimi te revokimi e rikuperimi i përfitimeve.
• Neni 29, konsultim i detyrueshëm i bashkive, opinion i argumentuar që publikohet me vendimin dhe pjesëmarrje në monitorim.
• Neni 57, afat maksimal 60 ditë për ankesën, përgjigje e arsyetuar dhe garanci që procedura miqësore nuk pezullon të drejtën e ankimit gjyqësor.
• Dispozitë e re, ku asnjë pronë shtetërore nuk vihet në dispozicion pa verifikim të plotë të statusit juridik dhe, në rast konflikti pronësie, deri në zgjidhjen e tij përfundimtare.

Vlen të theksohet se shifrat e propozuara (70%, 50%, 10%) janë propozime që, sipas vetë ALTAX, duhen kalibruar me një vlerësim fiskal dhe të përputhshmërisë me rregullat e ndihmës shtetërore.

Pyetjet që duhet t’u bëhen institucioneve gjatë konsultimit

1. Pse kufijtë e mbështetjes publike nuk përcaktohen në vetë ligjin, kur Relacioni pranon riskun fiskal dhe juridik të masave mbështetëse?
2. Si përputhet pohimi se zbatimi nuk ka efekte financiare shtesë me parashikimin e infrastrukturës publike, pjesëmarrjes së shtetit dhe pasurive me zbritje?
3. Pse nenet 15 dhe 43 lejojnë përjashtime nga konkurrenca, ndërsa mësimi kryesor i ligjit të vjetër ishte nevoja për standardizim dhe transparencë?
4. Cili do të jetë roli real i bashkive në vendimmarrje, përtej propozimit dhe ftesës pa të drejtë vote?
5. Cilat tregues dhe cilat sanksione do të përdoren për të matur dhe, kur duhet, për të rikuperuar mbështetjen e dhënë?

Projektligji ka një bazë të dobishme për modernizimin e politikës së investimeve, dhe për unifikimin e kuadrit e screening-un e investimeve të huaja duhet njohur merita. Por në formën aktuale ai nuk garanton ende ekuilibrin mes nxitjes së investitorit dhe mbrojtjes së interesit publik. Në një vend ku pasiguria e titujve të pronësisë, korrupsioni, informaliteti dhe kapacitetet e kufizuara monitoruese janë sfida reale, diskrecioni i gjerë institucional kushton: fiskalisht, juridikisht dhe reputacionalisht. Kërkesa e ALTAX është një kontratë e re ekonomike midis shtetit dhe investitorit, ku çdo lehtësi publike shoqërohet me detyrime të matshme, transparencë dhe përgjegjësi, dhe ku zhvillimi mbështetet në konkurrencë reale dhe në kthim të qëndrueshëm për qytetarët.

Pra, Projektligji duhet rishikuar përpara miratimit për t’i dhënë këtë garanci.