Një kontratë e re fiskale – ALTAX Insight

Raporti trajton marrëdhënien fiskale midis qytetarit, biznesit dhe shtetit përtej ndryshimeve të normave tatimore dhe të ardhurave buxhetore. Teza qendrore që ai ngre është çfarë paguajnë realisht qytetarët dhe bizneset, çfarë përfitojnë në këmbim dhe sa e drejtë, e matshme dhe e besueshme është kjo marrëdhënie?

Qëllimi nuk është thjesht të vlerësojë Paketën Fiskale 2027 apo të përsërisë analizën e Buxhetit 2027. Raporti synon të ndërtojë një këndvështrim më të gjerë: të vlerësojë barrën reale fiskale, përfitimin neto të familjeve dhe bizneseve, cilësinë e shërbimeve publike dhe përgjegjësinë e institucioneve për rezultatet që prodhojnë. Raporti e zhvendos debatin te nevoja për të ditur se çfarë vlere publike krijon shteti për çdo lek që mbledh?

1. Çfarë përmban raporti, pjesë pas pjese?

PJESA I – Diagnoza e marrëdhënies fiskale

Kjo pjesë vendos bazën e analizës: marrëdhënia fiskale nuk mund të kuptohet vetëm duke parë normat tatimore apo shumën e të ardhurave të mbledhura. Ajo duhet parë nga këndvështrimi i ekonomisë familjare, kontributit të qytetarëve dhe bizneseve dhe shërbimeve që ata marrin në këmbim.

• Kuadri i marrëdhënies fiskale dhe metoda e analizës. Përcakton objektin e raportit dhe mënyrën se si duhen lexuar provat. Raporti dallon faktin e verifikuar, llogaritjen e ALTAX, vlerësimin ekonomik, skenarin hipotetik dhe boshllëkun e informacionit. Kjo shmang paraqitjen e një supozimi si fakt dhe e bën të dukshëm kufirin e asaj që mund të matet.
• Ekonomia familjare dhe kostoja reale e jetesës. Analizon presionin e ushqimit, energjisë, karburanteve, banesës, transportit dhe shërbimeve mbi buxhetet familjare. Thekson se inflacioni mesatar nuk e përfaqëson njësoj çdo familje, sepse familjet me të ardhura më të ulëta shpenzojnë pjesë më të madhe të të ardhurave për nevojat bazë.
• Kontributi fiskal i qytetarëve dhe bizneseve. E zgjeron konceptin e barrës përtej normës ligjore. Vlerësimi përfshin bazën tatimore, detyrimin e paguar, barrën efektive dhe kostot e pajtueshmërisë, si tarifat, licencat, inspektimet dhe procedurat.
• Shpenzimet publike dhe përfitimet që marrin qytetarët. Vë në qendër dallimin midis fondeve të alokuara dhe rezultateve që përjeton qytetari. Për shërbimet publike duhen matur financimi, ofrimi, aksesueshmëria dhe rezultati. Në këtë mënyrë, shpenzimi publik vlerësohet nga ndikimi i tij real, jo vetëm nga madhësia e buxhetit. ALTAX_Insight_Kontrata_Fiskale_2027_Raport.docx

Mesazhii kësaj pjese na tregon se Qytetari nuk është vetëm pagues taksash, por njëkohësisht kontribues dhe përfitues i shërbimeve publike. Prandaj, drejtësia fiskale duhet të matet duke parë të dyja anët e kësaj marrëdhënieje.

PJESA II – Matja e barrës fiskale dhe e përfitimit neto

Kjo pjesë e kthen diagnozën në matje konkrete. Synon të kuptojë se si ndërthuren taksat, kontributet, transfertat dhe shërbimet publike në të ardhurat e disponueshme të familjeve dhe në kostot e bizneseve.

Ajo shqyrton barrën e tatimit mbi të ardhurat personale, kontributet shoqërore e shëndetësore, TVSH-në dhe taksat indirekte, tatimet mbi fitimin e dividendin, si dhe kostot administrative të formalizimit. Analiza përfshin edhe ndikimin e ndryshimeve fiskale te familjet me profile të ndryshme konsumi dhe të ardhurash.

Një element i rëndësishëm është dallimi midis lehtësimit të shpallur dhe përfitimit që mbetet realisht te qytetari. Për shembull, ulja e TVSH-së për ushqimet nuk përkthehet automatikisht në ulje të njëjtë të çmimeve; rezultati varet nga mënyra se si ndryshimi tatimor transmetohet në treg.

Pjesa trajton gjithashtu ndikimin e ndryshimeve te dividendi, pragu i TVSH-së dhe taksat mbi automjetet, si dhe dimensionin territorial të marrëdhënies fiskale. Për këtë të fundit, raporti identifikon kufizime të të dhënave që nuk lejojnë ende një matje të plotë të ndikimit sipas bashkive.

Mesazhi i Pjesës II është se nuk mjafton të dimë sa taksë paguhet, por edhe kush e mban barrën, pra sa i mbetet familjes pas detyrimeve dhe çfarë përfitimi merr në këmbim. Përfitimi neto është treguesi që e afron analizën fiskale me jetën reale.

PJESA III – Vlerësimi i politikave dhe alternativave

Kjo pjesë kalon nga matja te gjykimi ekonomik i politikave. Ajo shqyrton masat fiskale si një paketë të ndërlidhur, sepse ndikimi i tyre nuk kuptohet duke analizuar secilën normë veçmas.

• Paketa Fiskale 2027 në këndvështrimin e incidencës. Analizon se si shpërndahet barra midis familjeve, bizneseve dhe kapitalit. Thekson se neutraliteti në të ardhurat e buxhetit nuk do të thotë neutralitet për qytetarët: një paketë mund të krijojë përfitues dhe kategori që mbajnë kosto më të larta. Shqyrton ndërveprimin e TVSH-së, tatimit mbi dividendin, pragut të TVSH-së dhe taksave mbi automjetet.
• Alternativat e politikës fiskale. Vendos përballë katër drejtime: vijimësinë e politikave të planifikuara, rishpërndarjen e barrës, mbështetjen e targetuar për grupet që kanë më shumë nevojë dhe përmirësimin e efektivitetit të shpenzimeve publike. Vëmendje i kushtohet edhe rishikimit të shpenzimeve tatimore dhe përjashtimeve, të cilat në vitin 2024 vlerësohen në 64.2 miliardë lekë ose 2.55% të PBB-së. Alternativat duhen krahasuar me të njëjtat supozime dhe me dallim të qartë midis skenarit dhe parashikimit. ALTAX_Insight_Kontrata_Fiskale_2027_Raport.docx

Mesazhi i Pjesës III lidhet me debatin fiskal, që nuk duhet të kufizohet te zgjedhja midis rritjes dhe uljes së taksave. Çështja më e madhe është se si ndërtohet një kombinim më i drejtë dhe më efektiv i të ardhurave, mbështetjes sociale, formalizimit dhe shpenzimeve publike.

PJESA IV – Modeli i ri i kontratës fiskale

Pjesa përmbyllëse e kthen analizën në një propozim institucional për vitet 2027–2030. Ajo kërkon që çdo detyrim fiskal të shoqërohet me përgjegjësi publike të matshme.

• Parimet dhe objektivat 2027–2030. Përcakton parimet që duhet të udhëheqin kontratën e re: mbrojtja e fuqisë blerëse, drejtësia fiskale, konkurrueshmëria, qëndrueshmëria buxhetore dhe llogaridhënia për rezultatet. Secili parim duhet të lidhet me instrumente dhe tregues që mund të maten.
• Zbatimi, monitorimi dhe llogaridhënia. Përcakton se si parimet mund të kthehen në praktikë: vlerësim të ndikimit para miratimit të masave, monitorim të çmimeve dhe kostove, matje të barrës efektive, vlerësim të cilësisë së shërbimeve dhe raportim periodik. Përcakton gjithashtu përgjegjësitë institucionale dhe nevojën për konsultim real me biznesin e qytetarët përpara finalizimit të politikave.

Në këtë pjesë theksohet se, Kontrata fiskale bëhet e besueshme kur qytetari e di çfarë paguan, çfarë merr në këmbim dhe kush mban përgjegjësi për rezultatin. Konsultimi duhet të ndodhë kur alternativat janë ende të hapura, jo pasi vendimi është marrë.

2. Çfarë synon të ndryshojë raporti në debatin publik?

Raporti synon të sjellë pesë ndryshime në mënyrën se si diskutohet politika fiskale në Shqipëri:

1. Nga norma tatimore te barra reale. Një normë tatimore nuk tregon e vetme se sa paguan realisht një familje apo biznes. Duhet parë efekti i kombinuar i taksave, kontributeve, çmimeve dhe kostove administrative.

2. Nga të ardhurat buxhetore te përfitimi i qytetarit. Suksesi i politikës fiskale nuk matet vetëm me të ardhurat që mbledh shteti, por edhe me shërbimet, mbështetjen dhe përmirësimin e mirëqenies që këto të ardhura mundësojnë.

3. Nga masat e veçuara te ndikimi i tyre i kombinuar. Një lehtësi në një kategori mund të shoqërohet me kosto në një tjetër. Për këtë arsye, raporti analizon incidencën dhe shpërndarjen e barrës, jo vetëm efektin e përgjithshëm buxhetor.

4. Nga politikat universale te mbështetja sipas nevojës. Raporti nxit vlerësimin nëse burimet publike arrijnë te grupet që kanë më shumë nevojë dhe nëse alternativat e propozuara japin rezultat më të mirë për të njëjtën kosto.

5. Nga konsultimi formal te llogaridhënia reale. Qytetarët dhe bizneset duhet të dëgjohen përpara vendimmarrjes, propozimet e tyre duhet të shqyrtohen dhe institucionet duhet të shpjegojnë arsyet e pranimit ose refuzimit të tyre.

3. Çfarë duhet kuptuar drejt për rezultatet e raportit?

Raporti nuk pretendon se ka përllogaritur plotësisht barrën neto të çdo familjeje, çdo biznesi apo çdo bashkie. Ai dallon qartë rezultatet e mbështetura në të dhëna nga llogaritjet, vlerësimet, skenarët dhe boshllëqet statistikore.

Disa analiza kërkojnë ende të dhëna më të detajuara, veçanërisht për shpërndarjen e konsumit dhe të ardhurave sipas grupeve familjare, ndikimin territorial dhe rezultatet e shërbimeve publike. Po kështu, alternativat e politikës fiskale paraqiten si skenarë analitikë dhe jo si parashikime të përfunduara.

Kjo është një karakteristikë e rëndësishme e raportit: nuk e zëvendëson mungesën e të dhënave me supozime të paraqitura si përfundime. Përkundrazi, e identifikon atë si një problem që kërkon zgjidhje institucionale dhe statistikore.

4. Mesazhi kryesor që përcjell raporti përmblidhet “Nga shteti që mbledh të ardhura te shteti që krijon vlerë publike”.

Sistemi fiskal që kemi nuk mund të vlerësohet vetëm nga aftësia për të mbledhur taksa dhe për të ruajtur ekuilibrat buxhetorë. Ky model qeverisje tatimore duhet të vlerësohet edhe nga mënyra se si e shpërndan barrën, si mbron fuqinë blerëse, si mbështet zhvillimin ekonomik dhe si i kthen kontributet e qytetarëve në shërbime e mundësi konkrete.

Kontrata e re fiskale kërkon një marrëdhënie më të ekuilibruar midis qytetarit, biznesit dhe shtetit: qytetari kontribuon, biznesi krijon vlerë dhe punësim, ndërsa shteti garanton drejtësi, shërbime cilësore, parashikueshmëri dhe llogaridhënie.

Thelbi nuk është të paguajmë më pak apo më shumë në mënyrë abstrakte, por të dimë nëse paguajmë drejt dhe nëse marrim vlerën e duhur në këmbim.

Raporti mund të shkarkohet KETU