Sipërmarrja shqiptare, nga tregtia e vogël te premtimet AI

Sipërmarrja shqiptare ka ndryshuar fytyrë në dekadën e fundit. Nga dyqanet familjare, restorantet dhe ndërtimi i viteve ’90–2010, ajo ka kaluar gradualisht drejt formave më digjitale. Në vitet e fundit, qeveria ka vendosur në qendër të diskursit publik fjalët “startup”, “inovacion” dhe “inteligjencë artificiale”. Por realiteti mbetet më i ndërlikuar sesa titujt e lajmeve.

Sipas të dhënave më të fundit të DESI për transformimin digjital të bizneseve në Shqipëri:

• 12.1% e ndërmarrjeve përdornin Inteligjencën Artificiale në 2023. Kjo është mbi dyfishin e mesatares së Ballkanit Perëndimor (5%) dhe mbi mesataren e BE-së (7%).
• Analiza e të dhënave (data analytics) arriti 33.4%, mbi mesataren rajonale (31%) dhe shumë afër BE-së (32%).
• E-faturimi është i konsoliduar fort: 53.8% e ndërmarrjeve e përdorin, dukshëm mbi rajonin (41%) dhe BE-në (38%).
• Cloud computing qëndron në 22.9%, ende poshtë BE-së (38%).
• Intensiteti digjital bazik i NVM-ve është vetëm 27% (2023), shumë më poshtë se mesatarja e Ballkanit Perëndimor (43%) dhe BE-së (58%).

Numri i startup-eve aktive vlerësohet rreth 420 sipas raporteve të fundit të ekosistemit. Mosha mesatare e themeluesve është e ulët (rreth 33 vjeç), çka e bën ekosistemin të ri dhe energjik. Në renditjen e StartupBlink për vitin 2026, Shqipëria u ngjit në vendin e 75-të globalisht, me rritje vjetore të deklaruar prej rreth 71%, duke u renditur e katërta në Evropë për ritmin e rritjes. Vlera e përgjithshme e ekosistemit vlerësohet rreth 600 milionë dollarë. Këto shifra duken të forta në letër, por ato maten mbi një bazë shumë të vogël. Kur një ekosistem i vogël rritet, përqindjet dalin të larta edhe me ndryshime të modeste absolute.

Qeveria ka rritur mbështetjen me grante. Në skemën Grant2025 u financuan 83 startup-e me një fond prej 300 milionë lekësh (nga 422 aplikime). Në 2026 fondi u dyfishua në rreth 600 milionë lekë për 163 përfitues, ndërsa aplikimet arritën mbi 1.100. Sektorët që marrin më shumë vëmendje janë IT, FinTech, EdTech, e-commerce dhe projekte të lidhura me AI. Ka edhe iniciative si Plug and Play Tirana dhe platforma Startup Albania, që synojnë të lidhin sipërmarrësit me mentorë dhe tregje ndërkombëtare.

Një nga lëvizjet më të debatuara ishte investimi i shtetit prej rreth 10 milionë dollarësh (1 miliard lekë) në Thinking Machines Lab (më parë e lidhur me Machine Thinking Lab), startup-in e ish-CTO-së së OpenAI, Mira Murati. Investimi u bë përmes ndryshimit të buxhetit dhe u prezantua si hyrje e Shqipërisë në lojën e madhe të AI-së. Në praktikë, pjesëmarrja e shtetit është e vogël (rreth 0.08% e kompanisë sipas analizave të mëvonshme) dhe pa të drejta të rëndësishme votimi. Është më shumë një sinjal politik sesa një investim që ndryshon strukturën e ekonomisë vendase.

Megjithatë, kritikat dhe dyshimet janë të forta. Media investigative dhe disa raportime kanë ngritur pyetje serioze mbi mënyrën e shpërndarjes së granteve. Ka pasur denoncime për emra që përsëriten nga një vit në tjetrin, kompani me aktivitet të paqartë ose të kufizuar, ndryshime kozmetike të emrave të projekteve dhe raste ku i njëjti NIPT fiton fonde në faza të ndryshme me rritje të shpejtë të shumës. Disa projekte që kanë marrë grante të konsiderueshme raportohen se kanë aktivitet minimal ose aspak përdorues realë. Procesi i ankimimeve është kritikuar si jotransparent. Këto akuza nuk janë ende të gjykuara përfundimisht, por ato hedhin hije të thellë mbi besueshmërinë e skemës.

Përtej granteve, sfidat strukturore mbeten. Kapitali privat vendor është shumë i kufizuar. Shumica e startup-eve mbeten në faza të hershme dhe kanë vështirësi të kalojnë nga grantet te investimet serioze seed ose Series A. “Runway”-i (periudha që zgjasin paratë) është i shkurtër krahasuar me vende si Serbia. Ekosistemi është ende i përqendruar rëndë në Tiranë. Talentet teknike ekzistojnë, por emigracioni dhe konkurrenca ndërkombëtare i dobësojnë. Shumë “startup-e” funksionojnë më shumë si projekte të financuara publikisht sesa si biznese që gjenerojnë të ardhura të qëndrueshme dhe punësim të kualifikuar.

Në përfundim, sipërmarrja shqiptare po orientohet vërtet më shumë drejt teknologjisë dhe AI sesa një dekadë më parë. Ka më shumë nisma, më shumë grante dhe më shumë diskurs publik. Por ndryshimi është ende sipërfaqësor dhe i varur nga fondet publike. Pa transparencë reale në shpërndarjen e parave, pa kapital privat serioz dhe pa produkte që konkurojnë vërtet në tregje ndërkombëtare, rreziku është që “revolucioni i startup-eve” të mbetet më shumë një narrativë politike sesa një transformim i thellë ekonomik.