Shpenzimet buxhetore në 2025 në perspektivën e evolucionit të tyre gjatë 16 viteve të fundit

Analiza e performancës së shpenzimeve buxhetore për periudhën 2009–2025 tregon një zgjerim të konsiderueshëm të rolit fiskal të shtetit dhe një rritje të qëndrueshme të volumit të financave publike, por në të njëjtën kohë edhe një vazhdimësi të strukturës së tyre tradicionale ku shpenzimet korrente mbeten komponenti dominues.

Vëzhgimi i serive kohore të të dhënave tregon se buxheti i shtetit ka kaluar nga një nivel relativisht i kufizuar në fund të viteve 2000 në një buxhet dukshëm më të madh në mesin e viteve 2020. Megjithatë zgjerimi i madhësisë së buxhetit nuk është shoqëruar gjithmonë me një transformim të thellë të mënyrës së përdorimit të tij.

Në të dhënat e paraqitura vihet re një anomalie e qartë në vitet 2009 dhe 2010.

Shpenzimet totale paraqiten përkatësisht rreth 22 miliardë lekë dhe 25 miliardë lekë, ndërsa nga viti 2012 e në vazhdim ato kalojnë menjëherë në mbi 376 miliardë lekë. Diferenca shumë e madhe sugjeron se të dhënat e viteve të para mund të jenë të pjesshme ose të paraqitura sipas një metodologjie të ndryshme raportimi.

Nëse krahasohen me të dhënat historike të publikuara nga Ministria e Financave dhe institucionet ndërkombëtare, buxheti i Shqipërisë në vitin 2009 dhe 2010 ishte disa qindra miliardë lekë, çka nënkupton se shifrat e para mund të jenë të regjistruara në një njësi tjetër ose të përfaqësojnë vetëm një pjesë të shpenzimeve. Për këtë arsye analiza e tendencave bëhet kryesisht duke u mbështetur te periudha 2012–2025 ku të dhënat paraqiten në një seri më të qëndrueshme dhe të krahasueshme.

Në vitin 2012 totali i shpenzimeve arrinte rreth 376 miliardë lekë. Në vitin 2013 shpenzimet rriten në rreth 394 miliardë lekë dhe në vitin 2014 arrijnë në 437 miliardë lekë. Në vitin 2015 vërehet një ulje e lehtë në rreth 431 miliardë lekë që lidhet me përpjekjet për konsolidim fiskal dhe kontroll të deficitit pas një periudhe rritjeje të shpejtë të borxhit publik. Në vitet pasuese buxheti rifillon një rritje graduale. Në vitin 2016 shpenzimet arrijnë rreth 433 miliardë lekë, në vitin 2017 rreth 461 miliardë lekë dhe në vitin 2018 rreth 476 miliardë lekë. Në vitin 2019 buxheti arrin rreth 492 miliardë lekë.

Një ndryshim më i fortë ndodh pas vitit 2020. Në këtë vit shpenzimet rriten në rreth 536 miliardë lekë, ndërsa në vitin 2021 arrijnë në afro 596 miliardë lekë dhe në vitin 2022 në rreth 651 miliardë lekë. Në vitet më të fundit zgjerimi vazhdon. Në vitin 2023 shpenzimet arrijnë në rreth 674 miliardë lekë, në vitin 2024 në rreth 728 miliardë lekë dhe në vitin 2025 në mbi 801 miliardë lekë. Në këtë mënyrë buxheti i shtetit është më shumë se dyfishuar brenda një periudhe rreth trembëdhjetëvjeçare. Rritja mesatare vjetore e shpenzimeve në këtë periudhë është rreth gjashtë deri në shtatë për qind, me disa vite ku ritmi është dukshëm më i lartë për shkak të krizave ekonomike dhe ndërhyrjeve fiskale.

Ecuria e shpenzimeve mund të interpretohet përmes disa fazave të ndryshme. Periudha nga viti 2012 deri në vitin 2016 karakterizohet nga një rritje e moderuar që reflekton stabilizimin fiskal dhe përpjekjet për të kontrolluar borxhin publik. Në periudhën 2017–2019 shpenzimet vazhdojnë të rriten me ritëm të qëndrueshëm si rezultat i rritjes ekonomike dhe zgjerimit gradual të programeve sociale dhe investimeve infrastrukturore. Pas vitit 2020 fillon një periudhë e zgjerimit më të fortë të buxhetit e lidhur me pandeminë COVID-19, me programet e rindërtimit pas tërmetit të vitit 2019 dhe me presionet e reja ekonomike që vijnë nga krizat globale.

Struktura e shpenzimeve tregon se buxheti shqiptar mbetet kryesisht i orientuar drejt shpenzimeve korrente. Në vitin 2012 shpenzimet korrente arrinin rreth 312 miliardë lekë, ndërsa në vitin 2025 ato arrijnë në rreth 653 miliardë lekë. Kjo përfaqëson një rritje mbi njëqind për qind në këtë periudhë dhe një peshë shumë të lartë në totalin e buxhetit. Në shumicën e viteve shpenzimet korrente përbëjnë mbi tetëdhjetë për qind të shpenzimeve totale, ndërsa investimet kapitale mbeten zakonisht midis pesëmbëdhjetë dhe njëzet për qind të buxhetit. Ky raport tregon se buxheti është i orientuar më shumë drejt funksionimit të shtetit dhe financimit të programeve sociale sesa drejt transformimit strukturor të ekonomisë përmes investimeve publike.

Brenda shpenzimeve korrente një rol të rëndësishëm zë fondi i personelit dhe pagave. Në vitin 2012 shpenzimet për personelin arrinin rreth 69 miliardë lekë, ndërsa në vitin 2025 ato arrijnë mbi 125 miliardë lekë. Pjesa më e madhe e kësaj rritjeje lidhet me pagat që nga rreth 60 miliardë lekë në vitin 2012 arrijnë mbi 107 miliardë lekë në vitin 2025. Rritja e pagave publike lidhet me politikat për përmirësimin e të ardhurave në sektorin publik dhe për tërheqjen e stafit në fusha si arsimi, shëndetësia dhe administrata publike.

Një tjetër komponent i rëndësishëm janë pagesat e interesave të borxhit. Në vitin 2012 interesat arrinin rreth 41 miliardë lekë. Në vitet pasuese ato bien gradualisht dhe arrijnë në rreth 31 miliardë lekë në vitin 2017, por më pas fillojnë të rriten sërish duke arritur rreth 54 miliardë lekë në vitin 2025. Rritja e fundit lidhet me rritjen e borxhit publik dhe me ndryshimet në kushtet e financimit në tregjet ndërkombëtare. Interesat për borxhin e brendshëm përbëjnë pjesën më të madhe të këtij shpenzimi, ndërsa interesat për borxhin e jashtëm janë rritur gradualisht nga rreth 7 miliardë lekë në vitin 2012 në rreth 19 miliardë lekë në vitin 2025.

Komponenti më i madh i shpenzimeve korrente mbetet sistemi i mbrojtjes sociale. Shpenzimet për sigurimet shoqërore rriten nga rreth 89 miliardë lekë në vitin 2012 në mbi 204 miliardë lekë në vitin 2025. Edhe shpenzimet për sigurimet shëndetësore rriten nga rreth 28 miliardë lekë në vitin 2012 në rreth 63 miliardë lekë në vitin 2025. Kjo rritje reflekton ndryshimet demografike dhe presionet që vijnë nga plakja e popullsisë dhe emigracioni i të rinjve. Numri i pensionistëve rritet gradualisht ndërsa baza e kontribuuesve nuk rritet me të njëjtin ritëm, çka kërkon transferime gjithnjë e më të mëdha nga buxheti i shtetit drejt skemës së pensioneve.

Një element tjetër i rëndësishëm është rritja e transfertave për pushtetin vendor. Në vitin 2012 këto transferta arrinin rreth 27 miliardë lekë, ndërsa në vitin 2025 arrijnë në rreth 87 miliardë lekë. Kjo rritje lidhet me procesin e decentralizimit fiskal dhe me zgjerimin e kompetencave të qeverisjes vendore për ofrimin e shërbimeve publike.

Në kontrast me shpenzimet korrente, investimet kapitale kanë një rritje më të moderuar edhe pse në terma absolutë ato janë zgjeruar. Në vitin 2012 shpenzimet kapitale arrinin rreth 61 miliardë lekë, ndërsa në vitin 2025 ato arrijnë rreth 131 miliardë lekë. Pavarësisht dyfishimit në vlerë absolute, pesha e tyre në buxhet mbetet relativisht e kufizuar. Një pjesë e rëndësishme e investimeve financohet nga burime të brendshme, ndërsa financimi i huaj ka ardhur në rënie relative. Në vitin 2012 financimi i huaj për investime ishte rreth 34 miliardë lekë, ndërsa në vitin 2025 është rreth 20 miliardë lekë.

Disa kategori të shpenzimeve pasqyrojnë edhe ngjarje të veçanta ekonomike dhe sociale. Në vitet 2014 dhe 2015 buxheti përfshin pagesa të konsiderueshme për shlyerjen e detyrimeve të prapambetura të qeverisë ndaj sektorit privat. Në vitin 2020 një pjesë e shpenzimeve lidhet me paketat e emergjencës për pandeminë COVID-19 dhe me fondin rezervë të përdorur për mbështetjen ekonomike dhe sociale. Në të njëjtën periudhë fillon edhe financimi i programit të rindërtimit pas tërmetit të vitit 2019 që për disa vite përbën një komponent të rëndësishëm të investimeve publike.

Ecuria e deficitit buxhetor reflekton gjithashtu këto zhvillime. Në vitet e para të periudhës deficiti është relativisht i lartë dhe arrin mbi 70 miliardë lekë në mesin e dekadës së kaluar. Në vitet pasuese ai reduktohet gradualisht deri në vitin 2019. Në vitin 2020 deficiti rritet ndjeshëm dhe arrin rreth 110 miliardë lekë për shkak të pandemisë. Në vitet pasuese ai ulet gradualisht, por mbetet negativ dhe në vitin 2025 arrin rreth 47 miliardë lekë.

Analiza e strukturës së shpenzimeve tregon disa dobësi të rëndësishme të modelit aktual fiskal. Pesha shumë e lartë e shpenzimeve korrente krijon një buxhet relativisht të ngurtë ku hapësira për politika të reja është e kufizuar. Kur pjesa më e madhe e buxhetit shkon për paga, pensione dhe interesa të borxhit, mundësia për të rritur investimet strategjike bëhet më e vogël. Në të njëjtën kohë rritja graduale e kostos së borxhit e bën buxhetin më të ndjeshëm ndaj ndryshimeve në tregjet financiare ndërkombëtare.

Një tjetër dobësi lidhet me fleksibilitetin e kufizuar të politikës fiskale përballë krizave të papritura. Fondet rezervë dhe instrumentet e kontigjencës kanë qenë relativisht të vogla në krahasim me madhësinë e buxhetit dhe janë përdorur kryesisht në raste emergjente si pandemia. Kjo nënkupton se reagimi ndaj goditjeve të mëdha ekonomike shpesh kërkon rritje të deficitit dhe huamarrje shtesë.

Në raport me sfidat e integrimit europian, struktura e buxhetit paraqet një kombinim të përpjekjeve për përafrim institucional dhe kufizimeve fiskale. Investimet publike në infrastrukturë, reforma në administratën publike dhe financimi i programeve arsimore janë elemente që kontribuojnë në përmbushjen e standardeve europiane. Megjithatë niveli relativisht i ulët i investimeve kapitale dhe mungesa e programeve të mëdha të orientuara drejt tranzicionit të gjelbër dhe transformimit digjital tregojnë se politika fiskale mbetet më shumë reaktive sesa proaktive ndaj sfidave të integrimit.

Ndryshimet globale në ekonomi krijojnë presione të reja mbi financat publike. Krizat energjetike, rritja e normave të interesit dhe pasiguritë gjeopolitike kërkojnë një buxhet më fleksibël dhe më të orientuar drejt investimeve strategjike. Në rastin e Shqipërisë zgjerimi i buxhetit gjatë viteve të fundit ka ndihmuar në ruajtjen e stabilitetit social dhe në përballimin e krizave të mëdha, por struktura e tij vazhdon të dominohet nga shpenzimet korrente dhe nga transferimet sociale.

Në perspektivë, ndërtimi i një buxheti më konsistent kërkon një orientim gradual drejt një strukture më të balancuar të shpenzimeve publike. Një nga drejtimet kryesore duhet të jetë rritja e peshës së investimeve kapitale në buxhet, veçanërisht në sektorë që rrisin produktivitetin dhe konkurrueshmërinë e ekonomisë si infrastruktura moderne, energjia e pastër, transformimi digjital dhe arsimi. Rritja e investimeve duhet të shoqërohet me përmirësimin e planifikimit shumëvjeçar të projekteve publike dhe me forcimin e mekanizmave të vlerësimit të eficiencës së tyre ekonomike.

Një tjetër rekomandim lidhet me rritjen e qëndrueshmërisë së sistemit të mbrojtjes sociale. Reforma graduale në sistemin e pensioneve dhe zgjerimi i bazës së kontribuuesve janë elemente të domosdoshme për të reduktuar presionin mbi buxhetin dhe për të ruajtur stabilitetin fiskal në një kontekst demografik në ndryshim.

Po ashtu është e rëndësishme forcimi i disiplinës fiskale dhe reduktimi gradual i deficitit strukturor për të kufizuar rritjen e borxhit publik dhe për të ulur koston e interesave në buxhet. Kjo mund të arrihet përmes një kombinimi të përmirësimit të administrimit të të ardhurave, kontrollit të shpenzimeve joefikase dhe prioritizimit më të qartë të programeve publike.

Në të njëjtën kohë duhet të forcohet kapaciteti i buxhetit për të reaguar ndaj krizave të papritura përmes krijimit të fondeve të qëndrueshme rezervë dhe instrumenteve të kontigjencës fiskale. Këto mekanizma mund të ndihmojnë në reduktimin e nevojës për huamarrje emergjente në situata krize.

Në përfundim, transformimi i buxhetit drejt një modeli më konsistent kërkon një balancim më të mirë midis mbrojtjes sociale, stabilitetit fiskal dhe investimeve strategjike. Një strukturë më e orientuar drejt investimeve produktive dhe inovacionit ekonomik do të ishte më e përshtatshme për të përballuar sfidat e integrimit europian dhe për të përgatitur ekonominë shqiptare për ndryshimet e mëdha të ekonomisë globale.