Zgjatja e programit të kredive për SME-të është mbështetje zhvillimore apo zëvendësim i politikave të munguara?

Vendimi i Bankës së Shqipërisë për të zgjatur programin e mbështetjes së kredive për bizneset mikro, të vogla dhe të mesme deri në fund të vitit 2026 për disbursimet dhe deri në vitin 2031 për zbatimin, në pamje të parë duket si një akt racional dhe i përgjegjshëm në funksion të stabilitetit dhe rritjes ekonomike. Megjithatë, një lexim më i thelluar ngre pyetje thelbësore jo vetëm mbi efektivitetin e masës, por mbi koherencën e saj me politikën zhvillimore të vendit në tërësi dhe me mënyrën se si konceptohet zhvillimi i tregut financiar në afat të gjatë.

Në thelb, kemi të bëjmë me një ndërhyrje monetare me karakter selektiv, që synon të lehtësojë aksesin në financë për një segment kyç të ekonomisë shqiptare: SME-të, të cilat përbëjnë pothuajse të gjithë strukturën e ndërmarrjeve dhe mbajnë peshën kryesore të punësimit. Ky fakt e justifikon politikisht dhe ekonomikisht ndërhyrjen. Por pyetja reale nuk është pse mbështeten SME-të, por si dhe në çfarë kuadri zhvillimor bëhet kjo mbështetje, dhe nëse ajo shoqërohet me reforma që forcojnë konkurrencën dhe diversifikimin e financimit.

Ekonomia shqiptare, në periudhën 2024–2025, ka hyrë në një fazë rritjeje relativisht të qëndrueshme, e nxitur kryesisht nga turizmi, ndërtimi dhe shërbimet. Inflacioni është kthyer në nivele të ulëta, sektori bankar është likuid dhe fitimprurës, ndërsa kreditimi për sektorin privat ka shënuar rritje të fortë. Pikërisht në këtë kontekst, zgjatja e një programi stimulues ngre një dilemë klasike të politikës ekonomike:
a po përdoret politika monetare për të mbështetur zhvillimin afatgjatë, apo për të kompensuar mungesën e një strategjie zhvillimore koherente dhe të koordinuar ndërinstitucionalisht?

Programi i BSH-së ofron likuiditet shumë të lirë për bankat dhe një tavan interesi të favorshëm për SME-të, veçanërisht kur shoqërohet me garanci shtetërore. Kjo krijon kushte të mira për investime, sidomos për bizneset që tashmë kanë një strukturë minimale formale dhe aftësi për të përmbushur kriteret bankare. Por pikërisht këtu shfaqet kufiri i parë zhvillimor i skemës: ajo favorizon kryesisht SME-të tashmë të integruara në sistemin bankar, ndërsa nuk adreson në mënyrë strukturore ato më të brishta, më informale dhe më pak produktive, të cilat janë edhe sfida reale e zhvillimit ekonomik.

Në këtë pikë, vëmendja zhvendoset nga kreditimi në vetvete drejt arkitekturës së tregut financiar. Tregu bankar shqiptar mbetet i përqendruar, me pak aktorë dominues dhe me barriera reale për hyrjen e bankave të reja. Politika të tilla mbështetëse, të dizajnuara kryesisht për bankat ekzistuese, rrezikojnë të forcojnë status quo-në dhe të reduktojnë stimujt për rritjen e konkurrencës. Në mungesë të një procesi të qartë konsultimi me tregun, me aktorët potencialë dhe me përdoruesit e financimit, mbetet e paqartë nëse problemi kryesor që po trajtohet është mungesa e likuiditetit apo mungesa e konkurrencës dhe e ofertës alternative financiare.

E njëjta logjikë vlen për fondet e investimeve dhe format e tjera të financimit jo-bankar, të cilat mbeten margjinale në ekonomi. Në vend që kreditimi bankar i lirë të shoqërohet paralelisht me politika që nxisin kapitalin sipërmarrës, fondet e investimeve apo instrumentet hibride të financimit, vërehet një mungesë koordinimi strategjik. Kjo krijon dyshimin se ndërhyrjet monetare po përdoren më shumë për të maskuar mungesën e reformave të tregut të kapitaleve dhe të konkurrencës financiare, sesa për të ndërtuar një model zhvillimi financiar të balancuar.

Nëse politika zhvillimore synon rritje të qëndrueshme, transformim strukturor dhe rritje të produktivitetit, atëherë kreditimi i lirë, i shkëputur nga objektiva sektorialë, inovacioni, teknologjia dhe formalizimi, mbetet një instrument neutral dhe jo transformues. Në këtë kuptim, programi i BSH-së përkon më shumë me një politikë stabilizuese që ruan vrullin ekzistues të aktivitetit ekonomik, sesa me një politikë zhvillimore aktive që synon ndryshim cilësor të strukturës së ekonomisë.

Një tjetër element kritik mbetet mungesa e transparencës mbi përdorimin real të programit. Pa të dhëna mbi volumin e kredive të dhëna, sektorët përfitues, madhësinë mesatare të huave apo normat e mospagimit, është e pamundur të vlerësohet nëse kemi të bëjmë me një instrument efektiv apo thjesht me një “rrjet sigurie” psikologjik për tregun. Në mungesë të këtij informacioni, zgjatja e programit rrezikon të perceptohet më shumë si masë preventive sesa si politikë e bazuar në prova dhe në dialog real me tregun.

Nga ana tjetër, zgjatja deri në vitin 2031 për zbatimin e huave krijon një horizont shumë të gjatë për një ndërhyrje monetare, duke ngritur rrezikun e normalizimit të mbështetjes së subvencionuar. Në një ekonomi që aspiron integrimin evropian, ku konkurrenca e lirë, neutraliteti i shtetit dhe zhvillimi i tregjeve janë parime themelore, një qasje e tillë duhet të jetë qartësisht e përkohshme dhe e lidhur me objektiva të matshëm reformash.

Në planin më të gjerë zhvillimor, Shqipëria vijon të vuajë nga mungesa e një arkitekture të plotë të politikave të rritjes, ku politika monetare, fiskale, industriale dhe ajo e inovacionit të funksionojnë në mënyrë të koordinuar. Në këtë boshllëk, Banka e Shqipërisë po mbart një rol që në shumë vende i takon institucioneve zhvillimore apo politikave fiskale të dizajnuara posaçërisht për transformim ekonomik. Ky transferim peshe është funksional në afat të shkurtër, por problematik në afat të gjatë.

Në përfundim, zgjatja e programit të mbështetjes së kredive për SME-të është një masë e arsyeshme në kushtet aktuale, por ajo nuk mund të konsiderohet si shtyllë e politikës zhvillimore të vendit. Pa konsultim të strukturuar me tregun, pa reforma që nxisin hyrjen e bankave të reja dhe zhvillimin e fondeve të investimeve, dhe pa transparencë mbi rezultatet, kjo politikë rrezikon të ruajë status quo-në në vend që të nxisë transformimin ekonomik. Sfida reale nuk është zgjatja e skemës, por përcaktimi i qartë i rolit të saj dhe i momentit të daljes prej saj, në funksion të një modeli zhvillimi më konkurrues, më të balancuar dhe më autonom.