Struktura e ekonomisë shqiptare në 2024 me rritje modeste, pabarazi të thella dhe dominim të shërbimeve

Në fund të vitit 2024, ekonomia shqiptare pasqyron më shumë se një rritje numerike të ndërmarrjeve apo formalizim të aktivitetit. Ajo përfaqëson një realitet kompleks, me zhvillime të njëanshme, përqendrim të theksuar në sektorë të caktuar dhe pabarazi të theksuara rajonale e gjinore.

Nga njëra anë, numri i bizneseve dhe i fermerëve të regjistruar është rritur ndjeshëm, duke sinjalizuar një tendencë pozitive drejt formalizimit dhe zgjerimit të bazës ekonomike. Shifrat tregojnë për më shumë njësi ligjore aktive, më shumë sipërmarrje me shumë vendndodhje, si dhe një prezencë më të gjerë të grave në drejtim të bizneseve.

Por nga ana tjetër, kjo rritje mbetet sipërfaqësore nëse analizohet në thellësi struktura e ekonomisë. Pjesa më e madhe e bizneseve janë të vogla (mikro), fokusi kryesor mbetet tek shërbimet me vlerë të ulët të shtuar, ndërsa ndërmarrjet e mëdha janë të pakta në numër, por vazhdojnë të dominojnë në punësim dhe xhiro.

Më tej, 66% e gjithë aktivitetit ekonomik është i përqendruar në vetëm tre qarqe, duke lënë pjesën tjetër të vendit jashtë zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik. Pabarazitë gjinore janë po ashtu të pranishme. Gratë përfaqësohen gjerësisht në sektorët jo-prodhues, por mungojnë pothuajse krejtësisht në sektorët industrialë dhe ndërtim.

Kjo tablo e kontrastit mes rritjes sasiore dhe boshllëqeve strukturore ngre pyetje të rëndësishme për drejtimin e politikave ekonomike në vend.

Shqipëria ka hyrë në një fazë ku nevojitet më shumë se rritje në numër. Nevojitet zhvillim me cilësi, balancim rajonal dhe një strukturë prodhuese më të thellë e gjithëpërfshirëse.

Rritje e lehtë, por e qëndrueshme në numrin e bizneseve

Të dhënat zyrtare për vitin 2024 tregojnë se në Shqipëri ishin aktive 237.881 njësi ligjore, me një rritje prej rreth 4,9% krahasuar me vitin 2023. Brenda këtij numri, 132.172 ndërmarrje ishin ekonomikisht aktive (pa përfshirë fermerët), që shënon një rritje modeste prej 1,4%.

Kjo rritje e lehtë, por e qëndrueshme reflekton një dinamikë të stabilizuar të sektorit privat, ku zhvillimet janë pozitive, por jo me ritme të shpejta apo eksplozive. Shpjegimet kryesore të këtij trendi mund të grupohen në disa faktorë kyç:

a. Përmirësimi i klimës së biznesit dhe formalizimit

Politikat dhe reformave të fundit kanë fokusuar lehtësimin e regjistrimit të bizneseve dhe reduktimin e barrierave burokratike. Kjo ka sjellë një efekt pozitiv duke nxitë sipërmarrësit të hyjnë në sektorin formal, që është i dukshëm në rritjen e numrit të njësiteve ligjore aktive. Një klimë më e qëndrueshme ligjore dhe fiskale ndihmon gjithashtu në ruajtjen dhe zgjerimin e bizneseve ekzistuese.

b. Mbështetja ndaj ndërmarrjeve të vogla dhe fermerëve

Programet mbështetëse nga qeveria dhe donatorët ndërkombëtarë kanë fokusuar në formalizimin e fermerëve dhe ndërmarrjeve të vogla, duke i integruar ato në zinxhirin formal ekonomik. Kjo është reflektuar në rritjen me rreth 9,6% të fermerëve me NIPT, si dhe në numrin gjithnjë në rritje të ndërmarrjeve mikro dhe të vogla, të cilat përbëjnë pjesën më të madhe të sektorit privat.

c. Zgjerimi i tregut dhe kërkesa e brendshme

Në një ekonomi në zhvillim, kërkesa për shërbime dhe produkte po rritet gradualisht, sidomos në sektorët e tregtisë dhe shërbimeve. Kjo rritje e kërkesës krijon mundësi për krijimin e bizneseve të reja dhe zgjerimin e atyre ekzistuese, sidomos në qytetet kryesore dhe rajonet ku ekonomia është më aktive.

d. Konsolidimi i ndërmarrjeve me shumë vendndodhje

Rritja e ndërmarrjeve që operojnë në më shumë se një vendndodhje me 15% tregon një tendencë të konsolidimit dhe zgjerimit të strukturave ekonomike. Ky fakt sugjeron se bizneset e suksesshme po përpiqen të shtrijnë aktivitetin e tyre në zona të ndryshme, duke krijuar rrjete dhe duke përmirësuar eficiencën operacionale. Kjo është një shenjë e qëndrueshmërisë dhe përparimit organizativ brenda sektorit privat.

e. Roli i emigracionit dhe kthimit të kapitalit

Një faktor i rëndësishëm është edhe investimi i diasporës dhe emigrantëve, të cilët shpesh ndërmarrin biznese ose investojnë në ato ekzistuese në vend. Ky kthim i kapitalit ndihmon në rritjen e numrit të bizneseve dhe kontribuon në fuqizimin e sektorit privat.

Formalizimi rural dhe profili i fermerëve

Në vitin 2024, sektori bujqësor shqiptar shënoi një zhvillim të rëndësishëm me 105.709 fermerë të regjistruar me NIPT, duke shënuar një rritje prej 9,6% në krahasim me vitin 2023. Ky trend pozitiv dëshmon për një proces të avancuar të formalizimit, i cili është thelbësor për përmirësimin e transparencës fiskale dhe aksesit në mbështetje financiare, kredie, dhe teknologji bujqësore moderne.

Strukturat e fermerëve dhe shpërndarja rajonale

Pjesa më e madhe e fermerëve (57,5%) operojnë ferma mikse dhe kultivojnë perime, duke reflektuar një orientim drejt diversifikimit të prodhimit dhe përmirësimit të qëndrueshmërisë së ekonomive familjare bujqësore. Kjo gjithashtu ndihmon në përgjigjen ndaj kërkesave në rritje për produkte të freskëta dhe ushqimore në tregun vendas dhe atë rajonal.

Nga pikëpamja rajonale, bashkia Lushnje del si zona me përqindjen më të lartë të fermerëve të regjistruar, me 10,3%, që reflekton traditën e fortë bujqësore dhe potencialin e zhvillimit të këtij rajoni në sektorin agro-ushqimor.

Hendeku gjinor, si sfidë dhe mundësi për zhvillim

Pavarësisht nga rritja e numrit të fermerëve të formalizuar, roli i grave në bujqësi mbetet ende i kufizuar, me vetëm 14,4% të fermerëve të regjistruar që janë gra pronare ose administratore. Ky hendek gjinor është një tregues i qartë i barrierave që gratë përballen në aksesin në pronësi, financime, dhe vendimmarrje në bujqësi.

Kjo situatë jo vetëm që kufizon drejtësinë sociale, por edhe pengon potencialin zhvillimor të sektorit rural, pasi përfshirja më e madhe e grave do të mund të rrisë produktivitetin dhe inovacionin në bujqësi. Studimet ndërkombëtare tregojnë se fuqizimi ekonomik i grave në bujqësi është një nga mënyrat më efektive për të luftuar varfërinë dhe për të përmirësuar mirëqenien familjare.

Formalizimi i fermerëve në Shqipëri është një hap i rëndësishëm drejt forcimit të sektorit bujqësor dhe zhvillimit ekonomik rural. Megjithatë, mbetet sfidë e hapur përfshirja e plotë e grave në këtë proces, që kërkon ndërhyrje të koordinuara dhe të qëndrueshme për të siguruar një zhvillim më të drejtë dhe gjithëpërfshirës.

Gratë në ekonomi – Pjesëmarrje e ndjeshme, por sfida të dukshme për barazi gjinore

Në ekonominë shqiptare, gratë zotërojnë apo drejtojnë 31,4% të ndërmarrjeve, një përqindje që tregon një pjesëmarrje të ndjeshme të tyre në sipërmarrje. Sektori ku ato janë më të përfaqësuara është ai i shërbimeve të tjera, me një pjesëmarrje prej 40,9%, ndjekur nga tregtia me 33,9%. Kjo tregon një orientim të grave drejt sektorëve ku roli i tyre historikisht ka qenë më i pranishëm dhe ku ekzistojnë më shumë mundësi për angazhim ekonomik.

Nga ana tjetër, pjesëmarrja e grave në fuqinë punëtore është e rëndësishme, duke përbërë 46,2% të të punësuarve në total, një tregues që flet për një përfshirje relativisht të barabartë në tregun e punës.

Megjithatë, pabarazitë gjinore mbeten të theksuara në sektorë kyç, si në ndërtim, ku gratë përbëjnë vetëm 16,1% të të punësuarve. Ky hendek tregon barriera të dukshme në aksesin e grave në sektorë tradicionalisht të dominuar nga burrat, ku kërkohen politika më aktive për përfshirje dhe mbështetje.

Kjo situatë kërkon ndërhyrje të qëndrueshme dhe të koordinuara nga politika shtetërore, sektori privat dhe shoqëria civile, për të siguruar një ambient më të favorshëm për barazinë gjinore, duke fuqizuar rolin e grave në të gjitha sektorët ekonomikë.

Bizneset – Dominim i shërbimeve dhe përmasat mikro

Në ekonominë shqiptare, 86% e ndërmarrjeve operojnë në sektorin e shërbimeve, ku më të përfaqësuarat janë tregtia, transporti dhe shërbimet profesionale. Ky fakt pasqyron një orientim të fuqishëm drejt ekonomisë së shërbimeve, që ka një rol kyç në krijimin e vendeve të punës dhe në zhvillimin ekonomik.

Megjithatë, struktura e ndërmarrjeve është dukshëm e pabarabartë nga ana e madhësisë. Vetëm 1,5% e tyre janë ndërmarrje të mëdha, por këto biznese kanë ndikim disproporcionale në treg, duke punësuar 49,6% të fuqisë punëtore dhe duke realizuar 45,7% të xhiros vjetore. Kjo tregon se pak biznese të mëdha janë motorë kryesorë të ekonomisë dhe tregut të punës.

Nga ana tjetër, 85,8% e ndërmarrjeve janë mikrobiznese me vetëm 1–4 të punësuar, duke krijuar një sektor të fragmentuar, ku shumica e biznesve janë të vogla dhe të drejtuara në masë të madhe nga familjet. Edhe pse përmasat e tyre janë të vogla, këto mikrobiznese kontribuojnë me 22,6% të punësimit total dhe 18,7% të xhiros vjetore, duke pasur një rol të rëndësishëm në mbështetjen ekonomike të shumë familjeve shqiptare dhe në jetësimin e një pjese të madhe të aktivitetit ekonomik informal.

Ky peizazh ekonomik tregon nevojën për politika të orientuara drejt konsolidimit dhe rritjes së këtyre mikrobizneseve, në mënyrë që të përmirësohet konkurrueshmëria dhe të zgjerohet baza e punësimit formal në vend.

Pabarazitë rajonale në ekonominë shqiptare: Tirana dominon, periferitë mbeten prapa

Të dhënat zyrtare tregojnë një përqendrim të fortë të aktivitetit ekonomik në qarqet kryesore të Tiranës, Durrësit dhe Vlorës, ku gjendet 66,4% e ndërmarrjeve aktive në vend. Tirana, si kryeqytet dhe qendër kryesore ekonomike, zotëron mbi 63.000 biznese aktive, një shifër që thekson peshën e saj kryesore në zhvillimin ekonomik të Shqipërisë.

Në anën tjetër, Kukësi renditet në fund të listës me vetëm 1.393 ndërmarrje, duke reflektuar një hendek të madh zhvillimi dhe mungesë të investimeve të qëndrueshme në zonat periferiale. Ky kontrast i theksuar tregon mungesën e një balancimi territorial që do të siguronte një zhvillim më të drejtë dhe përfshirës në të gjithë vendin.

Rajoni qendror, që përfshin Tiranën dhe Elbasanin, vazhdon të jetë motori kryesor ekonomik i Shqipërisë, me 53,6% të ndërmarrjeve dhe 59,1% të fuqisë punëtore të përqendruara atje. Ky realitet imponon nevojën për politika të reja që synojnë rebalancimin ekonomik dhe mbështetjen aktive të zhvillimit në rajonet periferike, për të ulur pabarazitë dhe për të krijuar mundësi të barabarta për investime dhe punësim në të gjithë territorin.

Investimet e huaja: Dominimi i rajonit dhe nevoja për diversifikim

Në total, 5,3% e ndërmarrjeve shqiptare kanë kapital të huaj ose të përbashkët, me një përqendrim të madh investimesh nga vendet fqinje. Italia dominon me 41,8% të kapitalit të huaj, e ndjekur nga Kosova me 8,3% dhe Turqia me 6,5%. Kjo përbërje pasqyron një orientim tradicional drejt partnerëve rajonalë, duke nënvizuar lidhjet historike dhe ekonomike që Shqipëria ka me këto vende.

Megjithatë, ky fokus i ngushtë në burimet e kapitalit tregon nevojën e theksuar për diversifikim të investimeve të huaja, në mënyrë që ekonomia shqiptare të bëhet më rezistente ndaj tronditjeve rajonale dhe të përfitojë nga eksperiencat dhe kapitali global. Zhvillimi i infrastrukturës, stabiliteti ligjor dhe incentivimi i investimeve në sektorë të ndryshëm mund të jenë hapa kyç për të tërhequr më shumë investitorë ndërkombëtarë nga tregje të ndryshme.

Shqipëria po zhvillon një strukturë ekonomike me baza të gjera në sektorin e shërbimeve dhe mikrondërmarrje, ndërkohë që vërehet një rritje e vazhdueshme e numrit të fermerëve të formalizuar. Ky është një sinjal pozitiv që tregon një avancim në formalizimin dhe diversifikimin ekonomik, me një përqendrim gjithnjë e më të madh në aktivitetet që mbështesin ekonominë e familjes dhe tregjet lokale.

Analiza e ndërmarrjeve në Shqipëri tregon një ekonomi të fragmentuar, ku mbizotërojnë mikrobizneset në sektorë me vlerë të ulët të shtuar, ndërsa ndërmarrjet e mesme mungojnë. Pabarazitë gjinore dhe rajonale thellojnë këtë strukturë të paekuilibruar. Slogani “më shumë biznese” ka qenë i arritur, por struktura me dominancë mikro, me fokus shërbimesh dhe pabarazi gjinore e territoriale kërkon thellim.

Çfarë duhet të synojmë?

Së pari, fuqizimin e ndërmarrjeve të mesme për të rritur formalizimin, punësimin dhe produktivitetin.

Së dyti, përfshirje më të madhe të grave në sektorë strategjikë, si rrugë drejt barazisë dhe rritjes gjithëpërfshirëse.

Së treti, zhvillim ekonomik të balancuar rajonal, për të shmangur përqendrimin dhe polarizimin në ekonomi.

Vetëm përmes këtyre shtyllave, Shqipëria mund të ndërtojë një ekonomi më të drejtë, konkurruese dhe të qëndrueshme.