Shqipëria pa treg kapitali: Zhvillim i penguar dhe konkurrencë e deformuar

Shqipëria është vendi i vetëm në rajon pa një treg funksional kapitali, një boshllëk që po bëhet pengesë e dukshme për zhvillimin ekonomik dhe drejtësinë financiare.

Në një moment kur Shqipëria pretendon të avancojë drejt një ekonomie të formalizuar, të diversifikuar dhe të integruar në tregjet evropiane, mungesa e një tregu kapitali funksional mbetet një nga boshllëqet më të mëdha strategjike në infrastrukturën financiare të vendit.

 Mungesa e një tregu kapitali funksional përbën një handikap strategjik për zhvillimin ekonomik dhe demokratizimin financiar të vendit. Ky boshllëk jo vetëm që frenon zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm, por nxit deformime në konkurrencë, kufizon transparencën dhe e zhvendos drejtësinë financiare në një elitë të vogël që operon në hije.

Shqipëria mbetet ndër të vetmet vende në Ballkanin Perëndimor pa një bursë aktive që mbështet investimin, inovacionin dhe transparencën. Kapitalizimi i tregut është në nivel zero, duke treguar një hendek të madh mes potencialit ekonomik dhe infrastrukturës financiare që e mbështet.

Kapitalizimi i tregut mungon, zhvillimi ngec

Ekspertët vlerësojnë se mungesa e këtij segmenti jetik të ekonomisë pengon qasjen e bizneseve në financime afatgjata, kufizon hapësirat e investimeve për qytetarët dhe rrit pabarazitë në shpërndarjen e kapitalit kombëtar.

Kapitalizimi i tregut – raporti mes vlerës së aksioneve të listuara dhe PBB-së është në Shqipëri 0%. Shqipëria mbetet jashtë çdo renditjeje të natyrshme financiare, në një status quo që as justifikohet, as tolerohet më.

Pasojat janë të qarta:

• Kompanitë janë të mbështetura pothuajse ekskluzivisht në kredi bankare, shpesh të kushtueshme dhe me kushte të rrepta.
• Qytetarët nuk kanë akses në instrumente të investimit të diversifikuar, përveç tregut të pasurive të paluajtshme dhe depozitave bankare.
• Institucionet e kursimit, përfshirë pensionet dhe sigurimet, nuk kontribuojnë drejtpërdrejt në zhvillimin ekonomik, pasi nuk kanë ku të investojnë kapitalin e grumbulluar.

Kapitalizimi i tregut është një indikator kyç i thellësisë financiare të një vendi.

Ndërsa në Shqipëri, tregu i kapitalit është praktikisht afër 0% e PBB-së, ndërkohë në Serbi arrin 45%, dhe në Maqedoninë e Veriut 40%. Serbia ka ndërtuar një treg të besueshëm për IPO dhe investime të reja. Maqedonia e Veriut, ndonëse me përmasa më të vogla, ka arritur të krijojë një sistem që ofron besim dhe stabilitet për investitorët. Shqipëria, përkundrazi, mbetet në një gjendje të ngrirë, ku mungesa e tregut kapital është jo vetëm një pengesë financiare, por edhe një barrikadë kundër modernizimit institucional.

Në këto vende, tregjet e kapitalit funksionojnë si kanale të rëndësishme për mobilizimin e kursimeve dhe financimin e investimeve. Shqipëria, përkundrazi, mbetet e varur nga kreditimi bankar, shpesh me kushte të shtrenjta, afatshkurtra dhe të pamjaftueshme për projekte zhvillimore.

Kjo situatë ndikon në dy drejtime:

• Kufizon qasjen e bizneseve tek kapitali, duke penguar rritjen dhe transformimin teknologjik.
• Izolon qytetarët dhe institucionet nga përfitimet e investimit afatgjatë, duke përforcuar një model pasiv të kursimit.

Pse Shqipëria nuk ka ende një treg kapital funksional?

Ky boshllëk nuk është pasojë e mungesës së ideve apo ekspertizës, por i një inercie politike dhe institucionale dhe pasojë e një mosprioritizimi politik dhe institucional.

Nga një analizë e tregut shihet se vlera afër 0% e tregut të kapitalit si rezultat i:

• Mungesës së vullnetit politik për të hapur një treg të hapur, të mbikëqyrur dhe transparent.
• Frikës nga transparenca e korporatave, e cila kërkon publikimin e bilanceve dhe ndjekje të standardeve të llogaridhënies.
• Dominimit të strukturave informale dhe të përqendruara të kapitalit, që operojnë përtej tregjeve të organizuara.

Rasti i kompanisë financiare NOA, që së fundmi ka lëshuar bono në tregun privat dhe është përmendur si “shenjë e parë e tregut të kapitalit në Shqipëri”, duhet analizuar me kujdes kritik. Në vend që të shihet si hap drejt zhvillimit të tregut, ky rast pasqyron:

• Mungesën e një kuadri të strukturuar dhe të rregulluar për lëshimin publik të instrumenteve financiare.
• Rrezikun e iluzioneve, ku një ndërmarrje e vetme që vepron në mënyrë selektive jashtë një burse publike krijon perceptimin e një tregu që realisht nuk ekziston.
• Përforcimin e asimetrisë së informacionit, ku investitorët nuk kanë akses në të njëjtat të dhëna të standardizuara dhe të monitoruara si në një bursë transparente.

Koha për të vepruar dhe ndërtuar një treg kapitali nga zero

Nëse Shqipëria do të përmbushë objektivat e saj për zhvillim të qëndrueshëm, dixhitalizim dhe integrim në BE, krijimi i një tregu kapitali është domosdoshmëri  për të tashmen. Kjo nënkupton:

–  Hapjen e një burse kombëtare funksionale, në partneritet publik–privat dhe nën mbikëqyrjen e autoriteteve ndërkombëtare të besueshme.

–  Riformësimin e kuadrit ligjor dhe rregullator, në përputhje me direktivat e BE-së, për të garantuar mbrojtjen e investitorëve dhe llogaridhënien e kompanive.

–  Incentiva fiskale dhe edukim financiar për kompanitë që listohen, veçanërisht për ndërmarrjet e mesme dhe të mëdha që kanë kapacitet të zgjerohen përtej tregut bankar.

–  Zhvillimin e tregjeve fillestare për bono komunale dhe korporative, si një kalim i strukturuar drejt një burse të plotë dhe të qëndrueshme.

Shembujt janë aty, por në Shqipëri mungon vullneti

Serbia, përmes bursës së Beogradit, ka mundur të tërheqë IPO të reja dhe të krijojë një lidhje ndërmjet kursimeve të brendshme dhe investimeve afatgjata. Maqedonia e Veriut, ndonëse me një treg të vogël, ka krijuar një sistem transparent që i jep sinjale të qarta investitorëve për stabilitetin dhe rregullin e tregut. Të dy këto vende kanë ndërtuar tregje kapitali që, ndonëse të kufizuara në përmasa, japin sinjale të qarta për transparencë, qëndrueshmëri dhe hapje ndaj investitorëve.

Shqipëria, por edhe Kosova ndërkohë, mbeten në një status kuo që përçon pasiguri, kufizon ambicien dhe i mbyll dyert rritjes cilësore të bizneseve vendase.

Mungesa e bursës i mban kompanitë peng të informalitetit ose të strukturave të mbyllura financiare, duke i shtyrë drejt modeleve të brendshme të financimit që kufizojnë rritjen dhe inovacionin.

Tregu kapital nuk është vetëm për financa, por është për demokracinë ekonomike

Tregu kapital nuk është vetëm një instrument financiar. Ai është një mekanizëm demokratik për shpërndarjen e pasurisë, transparencës dhe pjesëmarrjes qytetare. Mungesa e tij në Shqipëri është një simptomë e thellë e deformimeve ekonomike që pengojnë zhvillimin e balancuar dhe konkurrues të vendit.

Tregu kapital është një shtyllë e pazëvendësueshme për një ekonomi funksionale të tregut. Ai krijon mundësi për mobilizimin e kapitalit të brendshëm, rrit transparencën e korporatave dhe nxit shpërndarjen demokratike të pasurisë. Pa të, Shqipëria mbetet e izoluar nga logjika moderne e financave, dhe e varur nga një sistem i fragmentuar ku konkurrenca është e deformuar dhe zhvillimi i pabarabartë. Shqipëria ka nevojë për një agjendë të re financiare, që e sheh tregun kapital jo si një luks të largët, por si një shtyllë të munguar të ekonomisë së tregut. Sepse pa të, çdo strategji për rritje ekonomike, inovacion dhe integrim është në thelb, e paqëndrueshme.