Qëndrueshmëria e sistemit të pensioneve në Shqipëri

Në vitet e fundit, sistemi i pensioneve në Shqipëri është përballur me presione të mëdha financiare dhe demografike, të cilat kanë vënë në diskutim qëndrueshmërinë afatgjatë të skemës publike. Rënia e lindshmërisë, emigracioni i lartë i popullsisë në moshë pune, dhe informaliteti në tregun e punës kanë krijuar një mospërputhje të madhe midis kontributeve të mbledhura dhe pagesave të pensioneve.

Në këtë sfond, qeveria ka paralajmëruar shtimin e kontributit për sigurimet shoqërore, si një instrument për të përmirësuar financimin e sistemit dhe për të rritur gradualisht pensionet. Në mënyrë të veçantë, është theksuar rritja e kontributeve nga pagat më të larta, për të krijuar një efekt pozitiv në mbledhjen e të ardhurave për skemën.

1. Presionet demografike

Popullsia shqiptare po përjeton një plakje të përshpejtuar për shkak të:

• uljes së normës së lindshmërisë;
• rritjes së jetëgjatësisë;
• emigracionit masiv, veçanërisht të të rinjve dhe personave në moshë pune.

Këta faktorë po e ndryshojnë raportin midis kontribuesve aktivë dhe përfituesve të pensioneve. Aktualisht, Shqipëria ka një nga raportet më të ulëta në rajon për këtë indikator, me më pak se 1 kontribuues për çdo përfitues – një strukturë që nuk është e qëndrueshme financiarisht.

2. Deficiti financiar i skemës së pensioneve

Skema publike e pensioneve në Shqipëri funksionon sipas parimit “pay-as-you-go”, ku kontributet aktuale financojnë pensionet aktuale. Por:

• Rënia e bazës së kontribuuesve;
• Mospërputhja e përmasave midis kontributit dhe përfitimit;
• Rritja e pagesave për pensionistët ekzistues,

kanë çuar në një deficit gjithnjë në rritje të skemës, i cili mbulohet përmes subvencionit nga buxheti i shtetit. Në vitet e fundit, ky transferim buxhetor ka zënë mbi 30% të shpenzimeve totale për pensionet, duke u kthyer në barrë për financat publike.

3. Informaliteti dhe sfida e kontribueshmërisë reale

Shqipëria përballet me nivele të larta informaliteti në tregun e punës, ku një pjesë e konsiderueshme e punonjësve:

• punojnë pa kontratë;
• nuk deklarojnë të ardhurat reale;
• paguajnë kontribute mbi pagën minimale, edhe pse të ardhurat reale janë shumë më të larta.

Kjo krijon një vakum në mbledhjen e kontributeve, duke shtuar më tej hendekun financiar dhe duke e bërë sistemin më të brishtë dhe më të padrejtë për kontribuuesit e ndershëm.

Qasja e re te shtimi i kontributit për sigurimet shoqërore

Në këtë kontekst kompleks, qeveria ka propozuar shtimin e nivelit të kontributit për sigurimet shoqërore, si një ndërhyrje urgjente për:

• të forcuar kapacitetin financiar të skemës;
• të përmirësuar bilancin midis kontributeve dhe përfitimeve;
• të rritur gradualisht nivelin e pensioneve, në përputhje me objektivat afatmesëm të mirëqenies sociale.

Në veçanti, është theksuar se rritja e kontributit do të fokusohet mbi ata individë që kanë të ardhura më të larta, për të siguruar një efekt më të drejtë dhe progresiv në sistem. Synimi është që të zgjerohet baza financiare e skemës, pa rënduar në mënyrë disproporcionale mbi kategoritë me të ardhura të ulëta.

Megjithëse masa për rritjen e kontributit mund të jetë e domosdoshme në afat të shkurtër, ekspertët dhe organizatat e specializuara, si ALTAX, theksojnë se kjo nuk mund të zëvendësojë një reformë tërësore dhe të integruar të sistemit. Ndryshimi i thjeshtë i normës së kontributit pa adresuar bazën strukturore të problemit (si menaxhimi, shpërndarja, incentivat, drejtësia kontribuese) rrezikon të prodhojë efekte të përkohshme dhe të padurueshme politikisht e ekonomikisht.

Qasja e ALTAX dhe vlerësimi kritik i masës për rritjen e kontributit

Qendra e financave publike ALTAX ka ofruar një qasje kritike dhe sistematike ndaj propozimit për rritjen e kontributeve për sigurimet shoqërore. Sipas analizës së tij, ndërhyrjet fragmentare në skemën e pensioneve nuk mund të konsiderohen të qëndrueshme pa u mbështetur në një reformë të plotë strukturore dhe institucionale.

Thelbi i qëndrimit të ALTAX qëndron në tre boshtet kyçe: proporcionaliteti, integriteti i reformës dhe alternativa të matshme për përmirësim.

1. Mungesa e proporcionalitetit në përfitime

ALTAX vë në dukje një parregullsi thelbësore në dizajnin aktual të skemës: raporti ndërmjet kontributit të paguar dhe pensionit të përfituar nuk është proporcional. Konkretisht:

• Individët me të ardhura të larta, që paguajnë kontribute më të mëdha, nuk përfitojnë një pension proporcionalisht më të lartë në krahasim me ata që paguajnë më pak;
• Kjo krijon një mospërputhje ndërmjet barrës fiskale dhe përfitimit, duke dëmtuar perceptimin për drejtësi sociale dhe fiskale;
• Si pasojë, nxit informalitetin dhe evazionin: individët kanë pak stimuj për të deklaruar të ardhurat reale ose për të mbetur në skemë.

➡️ Ky është një nga burimet kryesore të deformimit dhe dobësimit të skemës publike.

2. Kundërshtimi ndaj masave fragmentare dhe nevoja për reformë të plotë

ALTAX e konsideron rritjen e kontributeve një masë të fragmentuar, që nuk trajton në rrënjë problemet e sistemit. Përkundrazi, thekson nevojën për një reformë gjithëpërfshirëse, e cila duhet të mbështetet në tre shtylla reformuese:

• Menaxhim më efikas i fondeve publike të pensioneve, për të shmangur abuzimet dhe keqmenaxhimin buxhetor;
• Përmirësim i teknologjisë dhe dixhitalizim i plotë i sistemit të kontributeve, për të ndjekur në kohë reale pagesat, kontribuuesit dhe përfituesit;
• Transparencë dhe llogaridhënie, si elementë kyç për kthimin e besimit të qytetarëve në sistemin publik të pensioneve.

➡️ Pa këto elementë, rritja e kontributit mund të perceptohet si barrë shtesë, jo si garanci për përmirësim të përfitimit.

3. Skenarë alternativë për rritjen e pensioneve

ALTAX ofron dy skenarë konkretë dhe të modeluar për rritjen graduale të pensioneve, duke ndërlidhur rritjen e të ardhurave publike me një politikë të targetuar sociale dhe ekonomike:

Skenari	Rritja mujore për pensionist	Rritja totale përfitimi	Afati i zbatimit
I	7,500 lekë	30,000 lekë/muaj	5–10 vjet
II	27,500 lekë	50,000 lekë/muaj	10–15 vjet

Skenari I është më i moderuar dhe i zbatueshëm afatmesëm, i përshtatshëm për një ekonomi me kapacitete fiskale të kufizuara;

Skenari II është më ambicioz dhe kërkon konsolidim të thellë buxhetor, por ka potencial më të madh për ndikim social pozitiv.

ALTAX thekson se këto skenarë nuk mund të arrihen vetëm përmes rritjes së kontributit, por kërkojnë:

• rritje të të ardhurave tatimore përmes formalizimit;
• efikasitet më të lartë në mbledhjen e kontributeve;
• eliminimin e shpërdorimeve dhe përfitimeve të padrejta në sistem.

➡️ Pra, thelbi nuk është vetëm sa të mbledhim më shumë, por si t’i mbledhim, si t’i administrojmë dhe si t’i kthejmë në përfitim të ndershëm dhe të qëndrueshëm për qytetarët.

III. Aspektet pozitive të rritjes së kontributeve

• Përmirësimi i menjëhershëm i mbledhjes së fondeve, duke ulur deficitin midis kontributeve dhe përfitimeve;
• Përforcimi i qëndrueshmërisë financiare të ISSH, duke reduktuar varësinë nga buxheti i shtetit;
• Rritja e pensioneve minimale, veçanërisht për ata që nuk arrijnë të plotësojnë vitet e nevojshme të kontributit.

Aspektet pozitive të rritjes së kontributeve për sigurimet shoqërore

Ndërsa rritja e kontributeve është një masë që ngre shqetësime sociale dhe fiskale, ajo sjell gjithashtu disa përfitime të rëndësishme afatshkurtra dhe afatgjata, të cilat, nëse shoqërohen me masa të tjera mbështetëse, mund të ndihmojnë në stabilizimin dhe përmirësimin e skemës publike të pensioneve.

1. Përmirësimi i menjëhershëm i mbledhjes së fondeve

• Rritja e normës së kontributeve (sidomos për pagat e mesme dhe të larta) do të çojë në rritje të të ardhurave të ISSH-së, duke e forcuar kapacitetin për të përballuar detyrimet ndaj përfituesve aktualë.
• Në kushtet kur skema e pensioneve është në deficit strukturor, çdo rritje e të ardhurave kontribuese ndihmon për ta ngushtuar këtë hendek financiar midis shpenzimeve për përfitime dhe të ardhurave nga kontributet.

➡️ Ky përmirësim i menjëhershëm është veçanërisht i rëndësishëm në periudha me presion të lartë financiar dhe me numër në rritje të pensionistëve.

2. Përforcimi i qëndrueshmërisë financiare të ISSH

• Rritja e kontributeve ndihmon në reduktimin e varësisë së ISSH-së nga transfertat buxhetore që jepen nga fondi i përgjithshëm i shtetit për të mbuluar deficitin e skemës.
• Kjo ka dy efekte pozitive:
  • Qëndrueshmëri më e madhe afatgjatë, pasi skema bëhet më e pavarur financiarisht;
  • Zvogëlim i rrezikut fiskal për buxhetin e shtetit, duke liruar fonde që mund të përdoren për politika të tjera sociale ose investime publike.

➡️ Në një ekonomi që synon konsolidim fiskal dhe eficiencë buxhetore, një skemë pensionesh më e pavarur është një përparësi strukturore.

3. Rritja e pensioneve minimale dhe përfitimi i kontribuesve me histori të fragmentuar pune

• Një pjesë e rëndësishme e qytetarëve, për shkak të informalitetit apo ndërprerjeve në histori pune, nuk arrijnë të plotësojnë vitet e nevojshme për një pension të plotë.
• Rritja e kontributeve dhe zgjerimi i të ardhurave të skemës mund të përdoren për:
  • rregullimin e niveleve të pensioneve minimale në mënyrë më dinjitoze;
  • krijimin e instrumenteve mbështetëse për individë me përfitime të ulëta, pa cenuar parimin e kontributit.

➡️ Kjo do të sillte një rritje të kohezionit social dhe një mbrojtje më të mirë për kategoritë vulnerabël të moshës së tretë.

Në mënyrë të përgjithshme, rritja e kontributeve për pensione mund të konsiderohet si një hap i domosdoshëm për adresimin e deficitit strukturor të skemës, por ajo nuk mjafton vetë. Për të qenë e suksesshme dhe e pranueshme shoqërisht, kjo masë duhet:

• të shoqërohet me reforma gjithëpërfshirëse, që garantojnë transparencë, proporcionalitet dhe efikasitet;
• të zbatohet në mënyrë graduale dhe të diferencuar sipas pagave;
• të jetë e lidhur me përfitime të dukshme për qytetarët, si rritje reale e pensioneve dhe shërbimeve sociale.

➡️ Në këtë mënyrë, aspektet pozitive nuk mbeten vetëm teknike, por kthehen në elementë të prekshëm të besimit qytetar ndaj sistemit të sigurimeve shoqërore.

Rreziqet dhe sfidat që duhen shmangur

Reforma për rritjen e kontributeve të sigurimeve shoqërore, ndonëse e nevojshme për stabilitetin financiar të sistemit, mbart disa rreziqe të rëndësishme sociale dhe ekonomike, të cilat, nëse nuk adresohen me kujdes, mund të dëmtojnë qëllimin fillestar të reformës.

Sfidat kryesore që vijnë nga analiza e thelluar e faktorëve positive dhe negative janë:

1. Përkeqësimi i informalitetit në tregun e punës

Rritja e barrës mbi pagat mund të nxisë punëdhënësit dhe punëmarrësit që të mos i deklarojnë realisht të ardhurat, veçanërisht në sektorët ku puna me para në dorë është e zakonshme.

Në mungesë të një lidhjeje të qartë midis kontributit dhe përfitimit (pra, mungesë proporcionaliteti), individët nuk shohin vlerë konkrete në rritjen e kontributit.

➡️ Rezultati është një efekt kundërproduktiv: zvogëlim i bazës kontribuese dhe rritje e evazionit.

2. Rritja e kostos së punës dhe ndikimi mbi formalitetin

Rritja e kontributit rrit koston totale të punës, veçanërisht për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme.

Në mungesë të reformave tërësore për lehtësimin e barrës tatimore dhe rritjen e produktivitetit, kjo masë mund të sjellë:

• ngadalësim të krijimit të vendeve të reja pune;
  • shtytje të bizneseve drejt informalitetit për të shmangur koston shtesë.

➡️ Një kosto më e lartë pa përfitime të dukshme ndikon negativisht te qëndrueshmëria e punësimit formal.

3. Perceptimi i padrejtësisë dhe mungesa e besimit

Pa një formulë të qartë dhe të komunikueshme që lidh kontributin me përfitimin, kontribuuesit me të ardhura të larta mund të ndihen të ndëshkuar.

Nëse nuk rriten realisht dhe në mënyrë të drejtë pensionet për paguesit e mëdhenj, skema shihet si jo-incentivuese dhe e padrejtë.

➡️ Në afatgjatë, kjo ul besimin në sistemin publik të pensioneve dhe shtyn individët drejt skemave private ose informale.

Mendime për një reformë të qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse

Për të shmangur rreziqet e mësipërme dhe për të garantuar suksesin e reformës, nevojitet një qasje gjithëpërfshirëse që mbështet jo vetëm stabilitetin financiar, por edhe besimin dhe motivimin e kontribuuesve. Ja pesë shtyllat e reformës së qëndrueshme:

1. Skemë fleksibël dhe shpërblim proporcional

• Të krijohet një formulë e drejtë dhe e qartë për llogaritjen e pensionit, ku rritja e kontributit të sjellë një rritje të ndjeshme të përfitimit për individin.
• Fleksibiliteti në përzgjedhje i lejon individët të zgjedhin ndërmjet nivelesh kontribuimi dhe përfitimi, duke u orientuar nga modeli “paguaj më shumë – përfito më shumë”.

2. Efikasitet përmes dixhitalizimit dhe koordinimit institucional

• Të forcohen mekanizmat e monitorimit dhe kontrollit dixhital për mbledhjen e kontributeve;
• Të përmirësohet bashkëpunimi ndërmjet tatimeve, ISSH, inspektoriatit të punës dhe institucioneve të tjera, për të ulur informalitetin dhe evazionin.

3. Edukim dhe ndërgjegjësim i publikut

• Të ndërmerren fushata të qarta komunikimi dhe edukimi publik, që shpjegojnë përfitimet afatgjata të kontributeve të rregullta për sigurinë në pleqëri.
• Të promovohet vlera e pensionit si një kontratë sociale, jo thjesht si detyrim fiskal.

4. Diversifikimi i skemave pensionale

• Të mbështetet zhvillimi i skemave private të pensioneve dhe skemave të mbështetura nga punëdhënësi, si mjete komplementare ndaj sistemit publik.
• Ky diversifikim ul presionin mbi skemën publike dhe ofron më shumë liri zgjedhjeje për qytetarët.

5. Transparencë dhe afate të qarta zbatimi

• Të garantohet transparencë në dizajnin e reformës: si do ndikohet secili individ, kur do rritet pensioni dhe sa do të jetë përfitimi shtesë.
• Të përcaktohen afate realiste dhe të parashikueshme, që qytetarët dhe bizneset të përshtaten me ndryshimet.

Balancë midis qëndrueshmërisë financiare dhe drejtësisë sociale

Për të qenë efektive, reforma për shtimin e kontributeve duhet të bashkojë tri objektiva:

• qëndrueshmërinë fiskale të skemës;
• drejtësinë për kontribuuesit;
• ndërtimin e besimit afatgjatë te qytetarët.

Krahasim me praktikat rajonale dhe të BE-së

Vendi	Norma totale e kontributit (%)	Lidhja përfitim–kontribut	Tipologjia e skemës	Vërejtje kryesore
Shqipëria	27.9% (punëmarrës + punëdhënës) 24.5% (vetëpunësuar)	Lidhje e pjesshme	“Pay-as-you-go” me elemente solidariteti	Mungon proporcionaliteti; dobësi në ndërlidhjen kontribut–përfitim
Kosova	10% (vetëm punëmarrësi)	Kontributet ruhen në llogari individuale	Skemë e kapitalizuar (pension personal)	Transparencë dhe ndjeshmëri e lartë ndaj kontributit real
Maqedonia e Veriut	18.4% (11% publik + 7.4% kapital)	E lidhur me kontributin	Skemë e kombinuar	Rrit fleksibilitetin dhe shpërblimin proporcional për kontribuuesit
Serbia	35.05% (punëdhënës + punëmarrës)	E lidhur me kontributin	Publike me elemente pensioni minimal	Norma më e lartë në rajon; paga neto ndikon fuqishëm në përfitim
Kroacia	36.5% (punëdhënës + punëmarrës)	Fort e lidhur	Kombinim publik–privat	Siguron bazë për të gjithë dhe përfitime individuale për kontribuuesit aktivë
Gjermania	38.65% (punëdhënës + punëmarrës)	Proporcional	Publik me kompensim demografik	Garanci për përfitim bazë; skemë fleksibël dhe e ndjeshme ndaj ndryshimeve strukturore

Shqipëria ka një normë kontributi më të ulët se Kroacia dhe Gjermania, të cilat kanë nivele shumë të larta (36.5% dhe 38.65%) duke përfshirë kontributet e punëdhënësit dhe punëmarrësit.

Modeli i Kroacisë dhe Gjermanisë është i ndërlidhur ngushtë me përfitimet dhe përfaqëson një sistem të qëndrueshëm dhe fleksibël, me një kombinim të skemave publike dhe private, që ruan proporcionalitetin dhe përgjegjshmërinë financiare.

Në krahasim, Shqipëria ka mungesë proporcionaliteti dhe lidhje të dobët ndërmjet kontributit dhe përfitimit, duke krijuar sfida për qëndrueshmërinë e sistemit.

Reforma e vitit 2015 ishte një hap i rëndësishëm, por jo i mjaftueshëm për të garantuar qëndrueshmëri dhe ndershmëri në sistem.

Prandaj, modeli i ardhshëm duhet të ndërtohet mbi këtë bazë, por me theks të ri në:

• Stimuluesit afatgjatë të kontributit real
• Shkallëzimin e përfitimeve sipas viteve dhe pagës reale
• Shtimin e elementeve personalë dhe të kapitalizuar
• Garancinë sociale për të gjithë në formën e pensionit bazë

Shtimi i kontributit për pensionet nuk duhet parë si një masë teknike për mbushjen e arkës së shtetit, por si një akt politik dhe ekonomik që ndikon drejtpërdrejt marrëdhënien e shtetit me qytetarin.

Pa besim, transparencë dhe proporcionalitet, çdo përpjekje për reformim rrezikon të jetë joefektive, ose më keq – të kthehet në një barrë të re për ekonominë informale që Shqipëria përpiqet prej kohësh ta formalizojë.