Punësimi informal në Shqipëri, një realitet që flet më shumë se reformat

Në çdo strategji zhvillimi, qeveritë shqiptare e kanë identifikuar punësimin informal si një nga sfidat kryesore për një ekonomi të shëndetshme dhe të drejtë. Megjithatë, pavarësisht planeve të hartuara, rekomandimeve ndërkombëtare dhe ndërhyrjeve të herëpashershme, niveli i informalitetit mbetet i lartë dhe i qëndrueshëm, veçanërisht në sektorë si ndërtimi, bujqësia dhe shërbimet.

Sot, vlerësohet se mbi 30% e punonjësve në Shqipëri janë pjesë e ekonomisë informale, një tregues i qartë se politikave të deritanishme u ka munguar ndikimi i qëndrueshëm. Në vend të një përmirësimi rrënjësor, shoqëria shqiptare po përballet me një normalizim të informalitetit, i cili po bëhet pjesë e përditshmërisë për mijëra individë që punojnë pa kontratë dhe jashtë mbrojtjes sociale.

Shkaqet janë të njohura, por zgjidhjet mbeten të pjesshme

Shkaqet e këtij fenomeni janë komplekse, por jo të panjohura: nga kostoja e lartë e formalizimit për bizneset e vogla, deri te mungesa e informacionit për të drejtat e punonjësve dhe strukturat e dobëta të inspektimit dhe zbatimit të ligjit. Për më tepër, një pjesë e ekonomisë informale ushqehet nga pasiguria dhe paqëndrueshmëria ekonomike, e cila i shtyn shumë individë të pranojnë forma punësimi jashtë sistemit.

Përkundër këtyre fakteve, reformat kanë qenë më së shumti të orientuara në masa administrative,  inspektime, fushata sensibilizuese, ose përmirësime në sistemet e regjistrimit pa u shoqëruar me një vizion gjithëpërfshirës që adreson edhe faktorët strukturorë.

Pasojat janë të thella, si për individin, por dhe për shtetin

Për individët e punësuar në mënyrë informale, pasojat janë të shumta: mungesë e sigurimeve shoqërore, mungesë mbrojtjeje ligjore në rast pushimi nga puna, mungesë e të drejtës për pushime, për përfitime shëndetësore apo për një pension të garantuar. Në thelb, individi informal mbetet i paqenë në sytë e sistemit.

Nga ana tjetër, shteti humbet të ardhura të konsiderueshme nga kontributet e papaguara, dhe për më tepër, përballon barrën sociale të pasojave, që shfaqen në forma të tilla si mbështetja sociale për persona të pastabilizuar ekonomikisht apo tensionet në sistemin pensional.

Përpjekjet institucionale me mungesë koherence

Në një analizë të matur, nuk mund të mohohet se janë ndërmarrë hapa për përmirësim: nga dixhitalizimi i regjistrimit të bizneseve, tek masat për transparencë më të madhe të pagave dhe punësimit. Megjithatë, këto masa kanë mbetur të fragmentuara dhe shpesh pa një koherencë të qartë politike. Ato nuk janë shoqëruar me një qasje të integruar që përfshin inspektimet efektive, politikat mbështetëse për bizneset, dhe edukimin e fuqisë punëtore.

Për më tepër, bashkëpunimi mes institucioneve mbetet sporadik, dhe burimet për inspektoratet janë të kufizuara për të ndjekur në mënyrë të qëndrueshme fenomenin.

A ka mungesë vullneti për zgjidhje të plotë?

Kjo është një pyetje që ngrihet natyrshëm nga realiteti i vazhdueshëm. Për disa analistë, problemi nuk është tek mungesa e njohurive apo alternativave, por tek mungesa e një vullneti të qëndrueshëm për të ndërmarrë masa që do të cenonin interesa të përhapura në ekonomi. Disa sektorë që mbajnë nivele të larta informaliteti kanë ndikim të ndjeshëm në punësim dhe konsum, gjë që mund të shpjegojë qasjen e kujdesshme të politikës ndaj tyre.

Në këtë kuadër, lufta ndaj informalitetit kërkon më shumë se sa instrumente ligjore – ajo kërkon një orientim politik që i jep prioritet ndërtimit të një tregu pune të drejtë dhe të qëndrueshëm.

Çfarë mund të bëhet ndryshe?

Për të ndikuar realisht, lufta ndaj punësimit informal duhet të fokusohet në tri drejtime:

1. Forcim real i inspektorateve, me burime dhe teknologji që lejojnë kontroll të vazhdueshëm dhe të paanshëm;
2. Mbështetje financiare dhe këshillimore për bizneset e vogla, që shpesh nuk formalizohen nga frika e kostove dhe procedurave të ndërlikuara;
3. Ndërtim i një kulture të re pune, përmes arsimit profesional, ndërgjegjësimit publik dhe vlerësimit të punës së denjë në çdo sektor.

Punësimi informal është një fenomen i rrënjosur thellë në strukturën ekonomike dhe sociale të vendit. Për ta adresuar me sukses kërkohet një përkushtim i vazhdueshëm dhe politikisht i sinqertë, jo vetëm fushata të përkohshme apo veprime të pjesshme. Nëse Shqipëria synon një treg pune të barabartë, të sigurt dhe të qëndrueshëm, lufta ndaj informalitetit duhet të jetë një përparësi strategjike dhe jo një temë sezonale debati. Sepse vetëm atëherë mund të pretendojmë që drejtësia sociale dhe zhvillimi të mos mbeten vetëm në letër.