Pse është e domosdoshme të rishikohet skema e pensioneve?

Sistemi i pensioneve në Shqipëri ndodhet në një pikë kritike. Çdo vit që kalon pa reforma, rritet rreziku që brezat e ardhshëm të mos kenë një pension të mjaftueshëm, ndërsa brezi aktual përballet me rritjen e kostove të jetesës dhe uljen e mbulimit social. Ky nuk është më një debat teknik; është një çështje që ndikon drejtpërdrejt në standardin e jetesës për të moshuarit dhe stabilitetin fiskal të vendit.

Rishikimi i skemës së pensioneve është i domosdoshëm për të siguruar qëndrueshmërinë fiskale, mbulimin universal, adekuatësinë e benefitave dhe drejtësinë sociale.

Shqipëria përballet me sfida demografike të mëdha, si: popullsia mbi moshën e pensionit pritet të arrijë 29–34% deri në vitin 2060, emigracioni masiv e redukton bazën e kontribuesve (mbi 40% e shqiptarëve jetojnë jashtë, kryesisht mosha punëtore) dhe informaliteti i lartë në punë (mbi 30% e punëve) ul kapacitetin e mbledhjes së kontributeve.

Sistemi aktual, me një raport kontribues-përfitues të ulët prej 1.18 në vitin 2024, krijon deficite të vazhdueshme (rreth 1.04% të PBB-së), duke e bërë falimentimin afatgjatë një mundësi reale pa reforma.

Banka Botërore, në raportin e saj të nëntorit 2025, thekson se pa ndryshime, deficiti mund të rritet me 0.5–1.5% të PBB-së deri në vitin 2065 për shkak të emigracionit, duke kërkuar masa si integrimi i shtyllave të ndryshme të sistemit, rritja e normës së akumulimit dhe futja e një shtylle të re të detyrueshme të kursimeve private për të rinjtë.

Deficiti i skemës së pensioneve dhe subvencionet e buxhetit

Për të mbuluar diferencën midis shpenzimeve dhe kontributeve, shteti ka ofruar subvencione të vazhdueshme nga buxheti.

Tabela më poshtë paraqet nivelin e subvencionit nga 2014 deri në 2024

Viti	Subvencion (mld lekë)
2014	19.518
2015	25.705
2016	28.398
2017	25.936
2018	23.317
2019	23.979
2020	27.648
2021	28.023
2022	22.990
2023	14.669
2024	13.518

Siç shihet, skema ka qenë deficitare që nga viti 2015 me një total prej rreth 2.5 miliardë euro subvencion nga buxheti në 10 vjet. Tendenca e viteve të fundit tregon një ulje graduale të barrës buxhetore (nga 28 mld lekë në 2021 në 13.5 mld lekë në 2024), duke ulur peshën në PBB në rreth 0.8% në vitet 2023–2025.

Megjithatë, deficiti mbetet i lartë, rreth 135 milionë euro në 2024.

Shpenzimet për pensione kanë zbritur në 7.4–7.5% të PBB-së në 2023–2024, më të ulëta se mesatarja rajonale (11.4%) dhe BE (16.7%), por sistemi ende mbulon vetëm 75% të shpenzimeve nga kontributet.

Shkaqet e deficitit

Deficiti i lartë nuk lidhet me një faktor të vetëm, por është rezultat i ndërveprimit të skemës, ekonomisë dhe informalitetit.

Po kush e ka fajin për këtë situatë?

I pari është “Faji” i skemës.
Dizajni aktual PAYG me kontribute 21.6% përmban anomali të rëndësishme. Kushti minimal 15-vjeçar lë jashtë emigrantët dhe informalët deri në moshën 70 vjeç, duke ulur pjesëmarrjen dhe duke krijuar pabarazi mes kategorive (subsidet rurale 57–68% dhe pensione suplementare për sektorin publik). Norma e ulët e zëvendësimit (32%) dhe mungesa e një shtylle të fortë private (<1% e fuqisë punëtore) e bëjnë sistemin jo të qëndrueshëm dhe të varur nga subvencionet shtetërore.

E dyta është “Faji” i ekonomisë.
Emigracioni masiv dhe plakja demografike ulin numrin e kontribuesve dhe rrisin numrin e përfituesve. Rritja e ulët e PBB-së (projeksion 1% deri në 2080) rrit presionin fiskal. Sipas Bankës Botërore, emigracioni mund të rrisë deficitin me 0.5–1.5% të PBB-së deri në 2065.

I treti është “Faji” i informalitetit.
Punët e padeklaruara dhe nën-deklarimi i pagave ulin të ardhurat nga kontributet, duke mbuluar vetëm 75–76% të shpenzimeve. Ky është një nga shkaqet kryesore të deficitit dekadësh, sipas raporteve zyrtare.

Reformat e propozuara nga Banka Botërore dhe institucionet kombëtare synojnë të adresojnë të gjitha këto probleme.

Së pari është heqja e subvencioneve rurale dhe përmirësimi i formulës së pensioneve në mënyrë diferencuese

Së dyti është integrimi i shtyllave të sistemit, duke përmirësuar koordinimin midis shtyllës publike dhe asaj private

Së treti është rritja e normës së akumulimit dhe futja e një shtylle të detyrueshme për kursime private për të rinjtë

Së katërti është lufta ndaj informalitetit përmes Strategjisë së të Ardhurave 2024–2027, duke përfshirë digitalizimin, deklarimin real të pagave dhe kontrolle inteligjente të riskut

Këto masa mund të kursejnë rreth 0.16% të PBB-së çdo vit dhe të rrisin mbulimin nga kontributet.

Skema aktuale është deficitare dhe e padrejtë për shkak të plakjes së popullsisë, emigracionit dhe informalitetit.

Reforma është e panegociueshme, pasi përndryshe rrezikohet varfëria në pleqëri dhe barra fiskale rritet.

Ndërhyrjet strukturore, si ato të propozuara nga Banka Botërore, synojnë të sigurojnë qëndrueshmëri afatgjatë, mbrojtje më të mirë për pensionistët dhe barazi më të madhe mes kategorive.