Pse eksportet janë të domosdoshme në një ekonomi të mbështetur te konsumi?

Në vitin 2025, ekonomia shqiptare vazhdon të shfaqë një paradoks të njohur me rritje ekonomike pozitive, por të mbështetur kryesisht mbi konsumin e brendshëm, importet dhe shërbimet, ndërkohë që baza prodhuese dhe eksportuese mbetet e ngushtë. Ky model ka funksionuar deri tani, por shenjat e lodhjes strukturore janë gjithnjë e më të dukshme.
Analiza e ciklit 2022–2026 e bën të qartë se kjo lodhje nuk është episodike, por rezultat i shterimit gradual të avantazheve ekzistuese, pa ndërtimin paralel të burimeve të reja të konkurrueshmërisë.

Konsumi si motor, por jo si themel

Rritja e konsumit në 2025 nuk buroi nga një rritje e qëndrueshme e produktivitetit apo e pagave reale, por kryesisht nga turizmi, që po zgjerohet, por mbetet sezonal dhe me vlerë të shtuar të kufizuar. Pas tij qëndruan kreditimi dhe ndërtimi, të cilët luhaten sipas cikleve të paqëndrueshme dhe nuk krijojnë një bazë të qëndrueshme për rritje të brendshme. Në vend të tretë, remitancat mbeten një mbështetje jetike, duke siguruar flukse monetare që mbulojnë boshllëqet e prodhimit vendas.

Ky konsum i orientuar nga jashtë ushqen kërkesën për importe, duke bërë që rritja ekonomike të pasqyrojë më shumë flukset monetare dhe shërbimet e jashtme sesa zgjerimin e kapaciteteve prodhuese.

Të dhënat e tregtisë së jashtme për periudhën 2021–2025 tregojnë se çdo përshpejtim i konsumit shoqërohet automatikisht me rritje të importeve, pa rritje reale të prodhimit vendas, duke konfirmuar brishtësinë strukturore të ekonomisë.

Deficiti tregtar si realitet i përhershëm

Në vitin 2025, deficiti tregtar vazhdoi të jetë një karakteristikë strukturore e ekonomisë shqiptare.

Shqipëria konsumon më shumë sesa prodhon dhe prodhon më pak sesa importon, duke e bërë këtë fenomen më shumë se një statistikë: ai është tregues i brishtësisë së modelit ekonomik.

Ky deficit sinjalizon se ekonomia nuk gjeneron mjaftueshëm vlerë të tregtueshme, por edhe se presioni mbi valutën dhe bilancin e pagesave mbetet i pranishëm dhe rritja mbetet e varur nga faktorë të jashtëm.

Analiza ciklike e periudhës 2022–2025 na tregon se ky deficit nuk është një devijim i përkohshëm, por pasqyron mënyrën se si funksionon ekonomia. Importet mbulojnë funksione themelore të prodhimit dhe konsumit, ndërsa eksportet mbeten të përqendruara në sektorë me vlerë të ulët dhe kapacitete të kufizuara.

Në këtë kuptim, promovimi i eksporteve nuk është një zgjedhje ideologjike apo retorike, por një nevojë funksionale për të ruajtur ekuilibrin ekonomik dhe për të krijuar një bazë më të qëndrueshme rritjeje. Deficiti tregtar, pra, nuk është thjesht problem, por një pasqyrë e modelit që ka nevojë për transformim gradual dhe të synuar drejt vlerës së shtuar.

Pse eksportet kanë kuptim në Shqipëri (ndryshe nga Kina)?

Ndryshe nga ekonomitë e mëdha, të cilat shpesh përballen me problemin e “eksportimit të tepricës” për shkak të dobësive të brendshme ose tepricës së prodhimit, Shqipëria në vitin 2025 ka sfidën e kundërt. Ajo nuk disponon mjaftueshëm prodhim për të eksportuar në mënyrë të qëndrueshme. Ky është një dallim thelbësor, sepse nxitja e eksporteve në Shqipëri nuk është një mjet për të shfrytëzuar kapacitete të larta prodhuese, por një domosdoshmëri funksionale për të mbështetur dhe transformuar ekonominë.

Eksportet nuk synojnë të zëvendësojnë konsumimin e brendshëm apo shërbimet, por kanë një rol më të thellë dhe strategjik, sepse krijojnë burime reale të ardhurash, rrisin produktivitetin e firmave dhe zgjerojnë bazën e punësimit cilësor, duke ofruar alternativa më qëndrueshme ndaj varësisë nga importet dhe flukset e jashtme monetare.

Në përputhje me konkluzionet e analizës së periudhës 2022–2026, eksportet shfaqen si mekanizmi kyç për të kaluar nga një ekonomi që mbështetet kryesisht te konsumimi i rritjes, drejt një ekonomie që prodhon rritje reale. Pa këtë kalim, ekonomia mbetet e brishtë dhe rritja është ciklike, e ndikuar nga sezonaliteti i turizmit, luhatjet e remitancave dhe importet e vullnetshme dhe nuk krijon themel të qëndrueshëm për zhvillim afatgjatë.

Në realitetin e vitit 2026, eksportet duhet të jenë jo thjesht rezultat i zhvillimit ekonomik, por një instrument që disiplinojnë të gjithë mekanizmat e ekonomisë shqiptare, që nga politikat publike deri te praktikat e biznesit.

Për të arritur këtë funksion, eksporti kërkon më shumë se thjesht sasi. Ai kërkon standarde të qarta, certifikime të besueshme, infrastrukturë funksionale dhe një administratë efikase që mundëson zbatimin e tyre.

Analiza e ciklit të fundit të tregtisë së jashtme tregon se këto kërkesa nuk janë vetëm barriera, por veprojnë si katalizator për rritje cilësie, formalizim të aktivitetit ekonomik dhe racionalizim të investimeve.

Eksportet imponojnë disiplinë, duke vepruar si filtër natyror që ndalon zgjerimin artificial dhe i shtyn aktorët ekonomikë të ndërtojnë kapacitete reale dhe konkurruese.

Mjafton arsyetimi më lart për ta kuptuar jo si zgjedhje politike, por sepse eksportet janë kusht i pashmangshëm për stabilitet dhe për avancim ekonomik për Shqipërinë e 2026, për diversifikimin sektorial dhe integrimin në zinxhirët e furnizimit më kompleks dhe për të kaluar nga një rritje e konsumuar në një rritje të prodhuar.

Shërbimet nuk mjaftojnë më

Në vitin 2025, turizmi mbeti një histori suksesi për ekonominë shqiptare, duke sjellë të ardhura të konsiderueshme dhe duke ofruar punësim për një pjesë të fuqisë punëtore.

Megjithatë, ndikimi i tij duket se është i kufizuar dhe i kushtëzuar nga disa faktorë, si të ardhurat që gjeneron nuk shndërrohen domosdoshmërisht në zinxhirë të fortë prodhues, apo edhe punësimi që krijon është kryesisht sezonal dhe me paga mesatare.

Ndërkaq ky sektor është i ndjeshëm ndaj goditjeve të jashtme, si ndryshimet klimatike, luhatjet gjeopolitike dhe konkurrenca rajonale.

Analiza e strukturës së eksporteve tregon qartë një realitet thelbësor, që mbështetja e vazhdueshme mbi shërbimet, pa ndërtuar një shtyllë eksportuese prodhuese e mban ekonominë të qëndrueshme vetëm në dukje.

Ajo çfgarë bën ndryshimin është zhvillimi i sektorëve me vlerë të shtuar, si bujqësia e përpunuar, industria e lehtë, agropërpunimi, shërbimet profesionale dhe teknologjia.

Ky konstatim nënvizon domosdoshmërinë e zgjerimit dhe thellimit të eksporteve prodhuese, jo vetëm për të mbajtur qëndrueshmërinë makroekonomike, por edhe për të ndërtuar një bazë të qëndrueshme zhvillimi, që nuk varet ekskluzivisht nga ciklet sezonalë apo flukset e shërbimeve.

Rreziku i mosveprimit po bëhet i dukshëm në fillim të vitit 2026.

Shqipëria duket se po vazhdon me të njëjtin model ekonomik si pas 2025-ës, pa masa të mjaftueshme për ndryshim struktural.

Si pasojë, edhe në 2026, ekonomia do të lëvizë në mënyrë të tensionuar, ku konsumi mbetet i varur nga importet, rritja vazhdon të jetë ciklike dhe e ndjeshme ndaj faktorëve të jashtëm dhe konvergjenca reale me Bashkimin Europian do të ngadalësohet.

Analiza e periudhës 2022–2026 tregon se kjo rrugë nuk na çon në krizë të menjëhershme, por prodhon ngecje strukturore, që do të thotë një dobësim të heshtur, por më të rrezikshëm për stabilitetin afatgjatë të ekonomisë.

Në këtë kontekst, debati i vitit 2026 nuk duhet të fokusohet tek pyetja nëse Shqipëria duhet të nxisë eksportet, por tek mënyra se si ato të ndërtohen selektivisht dhe me vlerë të shtuar. Eksportet nuk janë kundër konsumit dhe shërbimeve, por janë kushti që këto të mbijetojnë në mënyrë të qëndrueshme.

Për një ekonomi të vogël dhe të hapur si Shqipëria, siç e dëshmon cikli 2022–2026, eksportet janë rruga e vetme e zhvillimit afatgjatë duke racionuar edhe burimet natyrore, që janë shpërdoruar nga qeverisjet e derisotshme. Në këtë kuptim, çdo shtysë drejt zgjerimit të eksporteve është një impuls për forcimin e strukturës ekonomike, duke e bërë ekonominë më të qëndrueshme dhe më pak të varur nga faktorët ciklikë apo jashtë vendit.