Projektbuxheti 2027 me më shumë para, por a do të ndryshojë modeli i zhvillimit të Shqipërisë?

Analizë ekonomike dhe fiskale për debat publik – Nga buxheti i madh te shteti që prodhon rezultate

Buxheti i shtetit për vitin 2027 pritet të arrijë rreth 10 miliardë euro, një nivel që shënon zgjerimin e mëtejshëm të financave publike shqiptare. Por rëndësia e kësaj shifre nuk qëndron vetëm te madhësia e saj. Pyetja që meriton të shtrohet është nëse rritja e burimeve financiare të shtetit do të shoqërohet me një ndryshim të matshëm në produktivitetin e ekonomisë, mirëqenien e familjeve, cilësinë e shërbimeve publike dhe zhvillimin e territorit.

Kuadri Makroekonomik dhe Fiskal 2027–2029, i miratuar në janar 2026, parashikon rritje ekonomike mesatare rreth 3.9% për periudhën dhe ulje të deficitit fiskal në 1.6% të Prodhimit të Brendshëm Bruto në vitin 2027. Këto objektiva tregojnë se qeveria synon të ruajë ritmin e rritjes ekonomike, duke vijuar konsolidimin fiskal dhe uljen graduale të borxhit publik. Megjithatë, parashikimet makroekonomike nuk janë rezultate të garantuara. Po kështu, projektbuxheti nuk mund të vlerësohet vetëm nga fondet që parashikon të mbledhë dhe të shpenzojë. Vlerësimi duhet të përfshijë edhe burimet e rritjes së të ardhurave, përbërjen e shpenzimeve, aftësinë për të realizuar investimet dhe rezultatet që prodhohen për qytetarët.

Të dhënat e publikuara deri tani për projektbuxhetin 2027 japin disa orientime konkrete, por dokumenti ende në diskutim nuk duhet trajtuar si buxhet përfundimtar i miratuar. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për masat sociale, financimin e bujqësisë dhe shpërndarjen e fondeve vendore.

Rritja e buxhetit dhe kufijtë e modelit ekonomik

Rritja e të ardhurave publike i jep qeverisë më shumë hapësirë për të financuar shërbime, investime dhe politika sociale. Por ndikimi i saj në ekonomi varet nga mënyra se si përdoret kjo hapësirë.

Ekonomia shqiptare vazhdon të mbështetet ndjeshëm te shërbimet, turizmi, ndërtimi dhe konsumi. Këto aktivitete kanë krijuar të ardhura, punësim dhe kërkesë të brendshme. Megjithatë, zgjerimi i tyre nuk përkthehet automatikisht në një bazë prodhuese më të gjerë, produktivitet më të lartë apo rritje të qëndrueshme të eksporteve. Produktiviteti për të punësuar mbetet rreth 40-45% e mesatares së BE-së, ndërsa vlera e shtuar e industrisë dhe bujqësisë ka lëvizur ngadalë krahasuar me ritmin e rritjes së konsumit dhe importeve në vitet 2023–2025.

Nëse shpenzimet publike shtojnë kryesisht kërkesën për konsum, ndërsa prodhimi vendas nuk rritet me të njëjtin ritëm, një pjesë e kërkesës shtesë me gjasa do të shkojë drejt importeve. Nëse investimet do vijojnë të përqendrohen në projekte me kthim të kufizuar ekonomik, rritja e shpenzimeve nuk do të krijojë dot kapacitete të reja prodhuese.

Për projektbuxhetin 2027, analiza ekonomike duhet të nisë nga katër tregues:

• rritja reale e të ardhurave të familjeve,
• produktiviteti për të punësuar,
• vlera e shtuar e sektorëve prodhues dhe
• ecuria e eksporteve vendase.

Këto tregues do të ndihmonin për të kuptuar nëse rritja e buxhetit po shoqërohet me një ndryshim në strukturën e ekonomisë apo kryesisht me zgjerimin e aktivitetit ekzistues.

Pensionet dhe politikat sociale do kenë mbështetje më të madhe, por çfarë ndryshon për familjet?

Pensionet janë një nga komponentët më të rëndësishëm të diskutimit për buxhetin e vitit 2027. Sipas informacionit të publikuar, parashikohet dyfishimi i bonusit mujor për pensionistët nga 1 janari 2027, ndërsa indeksimi i pensioneve synohet të nisë më 1 prill.

Për bonusin mujor është raportuar një kosto prej rreth 20 miliardë lekësh, ndërsa për indeksimin është përmendur një fond shtesë prej 1.35 miliardë lekësh. Në raportimet për masat sociale përfshihet gjithashtu një fond prej 13 miliardë lekësh i lidhur me skemën e pensioneve. Shumat dhe mënyra e trajtimit të tyre duhet të rakordohen me tabelat përfundimtare buxhetore, në mënyrë që të mos numërohen dy herë fonde me funksione të ndryshme.

Këto masa mund të rrisin të ardhurat e disponueshme të pensionistëve dhe të lehtësojnë përballimin e shpenzimeve të përditshme. Por vlera e tyre duhet të matet në terma realë. Një rritje nominale e përfitimit nuk garanton përmirësim të barabartë të fuqisë blerëse nëse shpenzimet për ushqime, energji, banim dhe shëndetësi rriten më shpejt. Në vitet 2023–2025, rritjet e pensioneve shpesh janë gërryer pjesërisht nga inflacioni i ushqimeve dhe energjisë.

Ekziston edhe një dallim i rëndësishëm ndërmjet bonusit mujor dhe pensionit si e ardhur e qëndrueshme. Bonusi mund të japë mbështetje të menjëhershme, ndërsa qëndrueshmëria e skemës së pensioneve varet nga punësimi formal, kontributet, raporti midis kontribuuesve dhe përfituesve, si dhe zhvillimet demografike.

Për këtë arsye, debati nuk duhet të kufizohet te shuma që do të marrë një pensionist në vitin 2027. Ai duhet të përfshijë edhe perspektivën e financimit të skemës në vitet pasuese. Po ashtu, përjashtimi nga tatimi mbi të ardhurat personale, nëse zbatohet sipas kategorive të njoftuara, duhet të vlerësohet në bazë të numrit të përfituesve, të ardhurave neto shtesë dhe kostos fiskale.

Dilema mbetet: a po ndërtohet një sistem social që ul në mënyrë të qëndrueshme pasigurinë ekonomike të familjeve, apo po shtohen kryesisht transfertat vjetore pa zgjidhur problemet strukturore të të ardhurave?

Bujqësisë nuk i mjafton mbështetja financiare, nëse nuk ndryshon mënyra e prodhimit

Të dhënat e publikuara për planifikimin e vitit 2027 parashikojnë një buxhet prej rreth 16.5 miliardë lekësh për Ministrinë e Bujqësisë, kundrejt 16.4 miliardë lekëve në vitin 2026. Skema Kombëtare e mbështetjes për fermerët parashikohet në 5.3 miliardë lekë, nga 5.2 miliardë lekë një vit më parë, ndërsa për kompensimin e TVSH-së raportohet një fond prej 3 miliardë lekësh.

Këto shifra tregojnë vazhdimësi të financimit, por rritja prej 100 milionë lekësh e Skemës Kombëtare është e kufizuar në raport me problemet që duhet të përballojë sektori. Produktiviteti bujqësor në Shqipëri mbetet ndjeshëm nën mesataren e BE-së, ndërsa fragmentimi i tokës dhe mungesa e infrastrukturës së magazinimit kanë ndikuar që rritja e prodhimit të jetë e ngadaltë krahasuar me potencialin.

Problemi i bujqësisë shqiptare nuk reduktohet te subvencionet. Ai lidhet me fragmentimin e tokës, produktivitetin, ujitjen, kostot e inputeve, mungesën e kapaciteteve të magazinimit dhe përpunimit, organizimin e dobët të fermerëve dhe vështirësitë për të përmbushur standardet e tregjeve europiane.

Kompensimi i TVSH-së mund të ndihmojë likuiditetin e fermerëve dhe formalizimin e shitjeve, por rezultati varet nga funksionimi i skemës dhe nga koha e përfitimit të kompensimit. Po kështu, pritshmëria për zhbllokimin e 94 milionë eurove të IPARD III duhet trajtuar si mundësi financimi, jo si e ardhur e garantuar e buxhetit shqiptar, deri në konfirmimin e kushteve dhe disbursimeve përkatëse.

Nëse synohet politikë efektive bujqësore, atëherë duhet kërkuar që mbështetja publike të kushtëzohet me rezultate konkrete: rritjen e prodhimit dhe rendimentit për hektar, modernizimin teknologjik, zhvillimin e industrisë përpunuese, bashkimin e fermerëve dhe zgjerimin e eksporteve. Njëkohësisht është thelbësore të auditohet nëse këto fonde shkojnë vërtet te fermerët aktivë dhe sa ndikojnë ato në rritjen e të ardhurave të tyre.

Debati kryesor për sektorin lidhet me natyrën e financimit: a po përdoren fondet thjesht për të mbajtur gjallë aktivitetin bujqësor, apo po investohet në rritjen e produktivitetit, konkurrueshmërisë dhe pavarësisë së tij nga ndihma shtetërore?

Fokusimi i investimeve publike duhet të zhvendoset nga buxhetimi i fondeve te vlera reale ekonomike që ato gjenerojnë.

Problemi i investimeve publike në vitet e fundit nuk është vetëm niveli i fondeve të parashikuara, por aftësia për t’i realizuar ato në kohë, brenda kostove të miratuara dhe me përfitime të matshme. Siç evidenton studimi i ALTAX mbi kapacitetin përthithës të investimeve në Shqipëri, Kosovë dhe Ballkanin Perëndimor, hendeku midis ambicies së planifikimit dhe aftësisë reale të zbatimit mbetet i theksuar. Në disa vite të fundit, realizimi fizik i investimeve ka qenë ndjeshëm më i ulët se realizimi financiar, duke krijuar detyrime që shtyhen në vitet pasuese.

Për buxhetin e vitit 2027, investimet publike duhet të vlerësohen përmes katër treguesve: fondet e miratuara, realizimi financiar, progresi fizik dhe rezultatet ekonomike e sociale. Analiza duhet të përfshijë gjithashtu kostot shtesë, vonesat dhe detyrimet që shtrihen në vitet e ardhshme, veçanërisht ato që lidhen me koncesionet dhe partneritetet publike-private.

Një dimension po aq i rëndësishëm është shpërndarja territoriale e investimeve: cilat zona përfitojnë, ku përqendrohen shpenzimet dhe në çfarë mase infrastruktura e re përmirëson aksesin në shërbime dhe zvogëlon pabarazitë rajonale. Vlerësimi duhet të dallojë qartë fondet e shpenzuara nga ndikimi real në zhvillimin ekonomik dhe social.

Reforma territoriale dhe financat vendore janë testi i ri i buxhetit 2027

Miratimi i reformës territoriale në tetor 2026 e bën menaxhimin financiar vendor një nga çështjet më të rëndësishme të projektbuxhetit të ardhshëm. Ndryshimi i hartës administrative nuk është vetëm çështje e kufijve të bashkive. Ai prek organizimin e shërbimeve, shpërndarjen e burimeve, përgjegjësitë administrative dhe raportin ndërmjet qeverisjes qendrore dhe asaj vendore.

Në raportimet për projektbuxhetin 2027 është përmendur një transfertë prej rreth 56 miliardë lekësh për pushtetin vendor, ndërkohë që formula e shpërndarjes ende nuk ishte saktësuar pas reformës territoriale. Shifra duhet verifikuar në dokumentet përfundimtare dhe të ndahet sipas llojeve të transfertave, funksioneve dhe kategorive të financimit.

Këtu qëndron një nga çështjet më konkrete të debatit buxhetor: si do të shpërndahen burimet pas ndryshimit të organizimit territorial dhe me çfarë kriteresh do të sigurohet që shërbimet publike të mos dobësohen në zonat më të largëta ose me bazë të kufizuar të ardhurash?

Përgjigjja nuk mund të jetë vetëm një formulë e re financimi. Ajo duhet të mbështetet në një analizë të kapaciteteve financiare, popullsisë, sipërfaqes, dendësisë së banimit, kostove të ofrimit të shërbimeve dhe nevojave infrastrukturore të çdo njësie të re vendore. Riorganizimi territorial ka edhe një dimension financiar: harmonizimin e burimeve, detyrimeve dhe përgjegjësive me nevojat e njësive vendore. Në këtë proces, rëndësi ka pasqyra e plotë e gjendjes financiare të bashkive, përfshirë të ardhurat, borxhet, detyrimet e papaguara dhe investimet në vazhdim.

Ministria e Financave ka vendosur tashmë kuadrin e planifikimit buxhetor vendor për vitet 2027–2029. Në vijim, rëndësi do të ketë mënyra se si këto instrumente përkthehen në menaxhim financiar të përshtatur me realitetin territorial dhe në rezultate të matshme për qytetarët.

Efektiviteti i reformës duhet të vlerësohet jo vetëm nga riorganizimi administrativ, por edhe nga qëndrueshmëria financiare e bashkive, aftësia për të realizuar investimet dhe përmirësimi i shërbimeve në zonat urbane dhe rurale. A do të krijojë reforma bashki me më shumë kapacitet financiar dhe administrativ, apo do të ndryshojë kryesisht organizimin institucional pa garantuar një shpërndarje më të drejtë të burimeve?

Financimi i shëndetësisë dhe arsimit duhet të shihet nga këndvështrimi i qytetarit

Sipas raportimeve në media, buxheti i Ministrisë së Shëndetësisë për vitin 2027 parashikohet në rreth 89.3 miliardë lekë. Në shëndetësi, rëndësi ka nëse fondet sigurojnë furnizim të qëndrueshëm me barna, akses më të shpejtë te shërbimet, pajisje funksionale dhe përmirësim të kujdesit parandalues. Krahasuar me vitet e mëparshme, shpenzimet për shëndetësi kanë rritur nominalisht, por treguesit e aksesit dhe të kohës së pritjes në disa shërbime mbeten problematikë, ndërsa shpenzimet private të familjeve për shëndetësi vazhdojnë të jenë të larta në raport me mesataren e BE-së.

Në arsim, vlerësimi duhet të përqendrohet te aftësitë e nxënësve, cilësia e mësimdhënies, arsimi profesional dhe lidhja me kërkesat e tregut të punës. Financimi i arsimit profesional duhet të lidhet me punësimin pas diplomimit, ndërsa shpenzimet shëndetësore me aksesin dhe cilësinë e shërbimit. Këto janë fusha ku efekti i shpenzimeve nuk matet vetëm në fund të vitit fiskal. Rezultatet kërkojnë kohë dhe duhet të ndiqen me tregues të qëndrueshëm.

Modernizimi i shoqërisë kërkon gjithashtu administratë më të aftë, shërbime digjitale të integruara, transparencë dhe përdorim më të mirë të të dhënave. Ndërtimi i infrastrukturës është vetëm një pjesë e modernizimit; pjesa tjetër lidhet me institucionet dhe aftësinë e tyre për të ofruar shërbime të besueshme.

Mbrojtja, siguria dhe zgjedhjet mbi përdorimin e burimeve publike

Angazhimet e Shqipërisë në NATO dhe nevojat e sigurisë kombëtare janë pjesë e planifikimit buxhetor. Sipas raportimeve për vitin 2027, shpenzimet e mbrojtjes parashikohen në rreth 2.35% të PBB-së, ose 68.8 miliardë lekë. Raportimi përmend gjithashtu një fond më të gjerë prej 76.5 miliardë lekësh për Ministrinë e Mbrojtjes; këto dy shifra nuk duhen trajtuar si kategori identike pa verifikuar përbërjen e tyre.

Vlerësimi i shpenzimeve të mbrojtjes duhet të përqendrohet te kapacitetet që krijohen, modernizimi teknologjik, siguria kibernetike, përgatitja e personelit dhe detyrimet financiare shumëvjeçare. Krahasuar me mesataren e NATO-s (rreth 2%), Shqipëria po afrohet objektivit, por pyetja kryesore mbetet se sa prej këtyre fondeve shkojnë në kapacitete operative dhe sa në struktura administrative apo projekte me kthim të kufizuar.

Kostoja oportune nuk nënkupton se mbrojtja duhet të konkurrojë automatikisht me politikat sociale. Ajo nënkupton se çdo zgjedhje buxhetore duhet të jetë transparente për sa i përket kostos, përfitimit dhe ndikimit në hapësirën fiskale të viteve të ardhshme.

Rritja e buxhetit duhet të shoqërohet me një ndryshim në mënyrën se si administrata publike planifikon, zbaton dhe raporton shpenzimet. Kjo kërkon lidhjen e fondeve me objektiva të matshëm, raportim periodik të realizimit fizik dhe financiar, transparencë për kontratat publike dhe vlerësim të politikave pas zbatimit. Po aq e rëndësishme është që rezultatet të analizohen sipas sektorëve dhe teritorreve, për të kuptuar nëse burimet publike po reduktojnë apo po thellojnë diferencat ekzistuese.

Një sistem buxhetor që raporton vetëm sa para janë shpenzuar jep një pamje të pjesshme. Një sistem që tregon çfarë është ndërtuar, sa ka kushtuar, kush ka përfituar dhe çfarë rezultati është arritur krijon bazën për llogaridhënie dhe vendimmarrje më të mirë.

Për këtë arsye, vlerësimi i buxhetit 2027 duhet të mbështetet në një grup të kufizuar treguesish, të krahasueshëm me rezultatet e viteve 2025 dhe 2026.

Fusha	Treguesit kryesorë
Ekonomia	Produktiviteti, vlera e shtuar, eksportet dhe të ardhurat reale
Politikat sociale	Fuqia blerëse, varfëria dhe mbulimi i grupeve në nevojë
Bujqësia	Prodhimi për hektar, të ardhurat e fermerëve dhe eksportet
Investimet publike	Realizimi fizik e financiar, kostoja përfundimtare dhe përfitimi
Financat vendore	Të ardhurat për banor, cilësia e shërbimeve dhe diferencat territoriale
Shëndetësia dhe arsimi	Aksesi, cilësia e shërbimeve dhe rezultatet e të nxënit
Modernizimi institucional	Koha e shërbimit, transparenca dhe efikasiteti administrativ

Këta tregues duhet të shoqërohen me objektiva të qarta për vitin 2027 dhe me raportim periodik. Vetëm kështu mund të dallohet efekti i politikave buxhetore nga ndikimi i inflacionit, ndryshimeve demografike dhe ecurisë së përgjithshme ekonomike.

Çfarë duhet të provojë projektbuxheti 2027?

Projektbuxheti 2027 mund të mbështesë të ardhurat e familjeve, të financojë shërbime publike dhe të vijojë investimet infrastrukturore. Këto janë funksione të rëndësishme të politikës fiskale. Por ato nuk mjaftojnë për të provuar se modeli i zhvillimit ekonomik po ndryshon.

Testi real është nëse Shqipëria do të prodhojë më shumë vlerë të shtuar, do të krijojë vende pune më produktive, do të përmirësojë fuqinë blerëse, do ta bëjë bujqësinë më konkurruese dhe do të ofrojë shërbime publike më cilësore. Me rëndësi të veçantë në vitin 2027 do të jetë edhe aftësia për të zbatuar reformën territoriale pa krijuar pabarazi të reja në financimin dhe ofrimin e shërbimeve vendore.

Buxheti më i madh është një mundësi, jo një rezultat në vetvete. Rezultati përcaktohet nga mënyra se si mblidhen dhe përdoren të ardhurat publike, nga cilësia e institucioneve dhe nga transparenca me të cilën maten përfitimet.

Prandaj, debati për projektbuxhetin 2027 duhet të shkojë përtej pyetjes se sa para do të shpenzojë shteti. Ai duhet të përqendrohet te tri çështje: çfarë ndryshon në ekonomi, kush përfiton nga shpenzimet publike dhe si shpërndahen këto përfitime në territor. Në fund të vitit 2027, këto do të jenë kriteret që do të tregojnë nëse zgjerimi i buxhetit ka krijuar vlerë të qëndrueshme për shoqërinë shqiptare apo ka financuar kryesisht vazhdimësinë e modelit ekzistues të zhvillimit.