Pasuria e heshtur: Si kursimet zbulojnë fytyrën reale të pabarazisë në Shqipëri?

Nëse ka një tregues që e zbërthen më saktë gjendjen e pabarazisë strukturore në Shqipëri, ai nuk është domosdoshmërisht indeksi GINI, por shpërndarja e kursimeve bankare. Ky fakt, shpesh i anashkaluar nga diskursi publik dhe analizat fiskale zyrtare, ofron një lente më të qartë për të parë ndarjen reale të pasurisë dhe fuqisë ekonomike. Nëse GINI mat rrymën e të ardhurave, depozitat tregojnë akumulimin dhe është pikërisht aty ku fillon thellimi i hendekut social.

Në fund të vitit 2024, mbi 58% e depozitave të individëve në sistemin bankar shqiptar kontrolloheshin nga vetëm 5% e llogarive. Këta pak individë zotërojnë mesatarisht 18 herë më shumë pasuri të likuiduar sesa pjesa tjetër e popullsisë. Nuk kemi të bëjmë me një devijim të përkohshëm, por me një strukturë të përhershme të ndarjes së kapitalit, një pasqyrë që sfidon çdo narrativë të “zhvillimit gjithëpërfshirës” që qeveritë e fundit kanë përqafuar.

Indeksi GINI për Shqipërinë është raportuar për vite me radhë në kufijtë 32–34, një nivel që e vendos vendin në grupin me pabarazi të moderuar. Në sipërfaqe, kjo e bën Shqipërinë të krahasueshme me vende të tjera të rajonit si Serbia apo Mali i Zi. Por ky tregues ka dy kufizime kritike:

1. Mat vetëm të ardhurat e raportuara dhe në një ekonomi me informalitet të lartë, kjo do të thotë se realiteti është më i ashpër se ç’duket.
2. Nuk përfshin pasurinë e akumuluar, as kapitalin e ngritur ndër vite, as pasuritë e paluajtshme, e as depozitat bankare.

Kjo do të thotë se GINI mund të japë një ndjesi të rreme barazie, ndërsa shifrat reale të pasurisë tregojnë një pabarazi dramatike dhe të qëndrueshme. Depozitat janë pasqyra më e mirë e fuqisë reale për të investuar, për të konsumuar apo për të ndikuar dhe në Shqipëri, kjo fuqi është thellësisht e përqendruar.

Nga akumulimi i pabarazisë, te trashëgimia e saj

Të dhënat e vitit 2024 thjesht konfirmojnë një prirje që ka marrë hov prej më shumë se një dekade: depozitat e individëve të pasur rriten më shpejt se ato të klasës së mesme. Në vitin 2024, depozitat nën 2.5 milionë lekë u rritën me 5.2%, ndërsa ato mbi këtë prag me 5.9% – një diferencë që përforcon efektin e “pasurisë mbi pasurinë”.

Kjo ndarje nuk është vetëm ekonomike – ajo është intergeneracionale. Pasuria e përqendruar nuk vetëm akumulohet, por trashegohet dhe riprodhohet përmes aksesit më të mirë në arsim cilësor, shërbime më të mira, më shumë kapital për ndërmarrje dhe një pozicion negociues më të fortë ndaj tregut dhe shtetit. Kështu, një ekonomi që rritet nominalisht, nuk garanton aspak përparim për të gjithë.

Kostoja e pabarazisë së kapitalit flet përtej shifrave dhe shkon drejt pasojave strukturore.

Një shoqëri ku një pakicë kontrollon pjesën dërrmuese të kapitalit financiar përballet me pasoja të shumëfishta:

❗ Përjashtim nga financimi – individët me pak kursime nuk përmbushin kriteret për kredi të favorshme dhe mbeten të përjashtuar nga zhvillimi i vetëdrejtuar.

❗ Ndërmarrësi e bllokuar – pa akses në kapital fillestar, shtresa e mesme dhe ajo e ulët nuk arrijnë të përfshihen në ekonominë e tregut.

❗ Kapje e politikës dhe vendimmarrjes – pasuria përkthehet në ndikim politik dhe institucional, duke shtrembëruar prioritetet publike.

❗ Rrënim i besimit te shteti – perceptimi se sistemi favorizon një pakicë rrit ndjenjën e padrejtësisë dhe nxit emigrimin, pasivitetin politik apo edhe destabilitetin.

Tre shtylla për një qasje të re ndaj kursimit dhe pabarazisë

Nëse kursimet flasin më shumë se statistikat, atëherë duhet t’u japim më shumë vëmendje atyre në mënyrën se si mendojmë politikën ekonomike. Pabarazia që fshihet pas depozitave bankare nuk është thjesht një çështje shpërndarjeje, por një simptomë e thellë e mosfunksionimit të kontratës sociale dhe politikave fiskale që nuk i përfshijnë të gjithë. Prandaj, është koha për një qasje të re që e sheh kursimin jo si privilegj të pakicës, por si të drejtë ekonomike dhe mjet zhvillimi për shumicën. Kjo qasje duhet të ndërtohet mbi tre shtylla thelbësore:

1. Rishpërndarje e drejtë përmes taksimit të pasurisë dhe kapitalit financiar
2. Nxitje e kursimit produktiv për shtresat e mesme dhe të ulëta
3. Edukim financiar dhe akses i gjerë në instrumente moderne të investimit

Këto nuk janë vetëm masa teknike – janë vendime politike që përcaktojnë nëse ekonomia do të shërbejë për përfshirje apo përjashtim.

Më poshtë është një trajtim më i thelluar dhe i përmirësuar i tre shtyllave për një qasje të re ndaj kursimit dhe pabarazisë, i strukturuar për të reflektuar si nevojën për ndërhyrje sistemike, ashtu edhe potencialin transformues që këto masa mund të kenë në ristrukturimin e marrëdhënieve ekonomike dhe sociale në Shqipëri:

1. Reformim i taksimit të kapitalit: drejtësi fiskale për pasuri të qëndrueshme

Sistemi aktual i tatimit në Shqipëri trajton me butësi burimet e të ardhurave që burojnë nga pasuria dhe kapitali, si interesat nga depozitat, fitimet nga titujt financiarë apo pasuritë e paluajtshme. Për të përmbysur pabarazitë e akumuluara dhe për të ndërtuar një bazë më të drejtë të financimit publik, është e domosdoshme të përfshihen norma progresive të tatimit mbi këto kategori të të ardhurave dhe aseteve. Kjo përfshin:

• Tatimin proporcional mbi interesat nga depozitat, me norma që rriten sipas vlerës së depozitës;
• Futjen e një tatimi të diferencuar mbi fitimet kapitale (capital gains), sidomos për investimet afatshkurtra;
• Taksa periodike për pasurinë neto të individëve të pasur, si mekanizëm rishpërndarës që frenon përqendrimin e pasurisë.

Një qasje e tillë jo vetëm që kontribuon në financat publike më të qëndrueshme, por i kthen shtetit rolin e ndërmjetësit për barazi reale.

2. Nxitja e kursimit qytetar dhe e investimit kolektiv: nga kursim individual drejt kapitalit social

Në një mjedis ku instrumentet tradicionale të kursimit favorizojnë individët me mjete të bollshme, shtresat e mesme dhe të ulëta mbeten jashtë mekanizmave që gjenerojnë kapital dhe ndikim ekonomik. Prandaj, duhet ndërtuar një arkitekturë alternative për kursim dhe investim të përbashkët, që:

• Mundëson obligacione popullore për projekte infrastrukturore lokale ose që lidhen me energjinë, arsimin apo digjitalizimin;
• Krijon fonde kolektive garancie për të lehtësuar aksesin në kredi për ndërmarrës të vegjël e të rinj;
• Promovon platforma bashkëfinancimi (crowdfunding) për iniciativa sociale dhe ekonomike në komunitete të papërfaqësuara.

Këto instrumente nuk janë thjesht mekanizma financiarë, ato janë forma të reja pjesëmarrjeje qytetare në ekonominë reale dhe të ardhmen e vendit.

3. Edukim financiar gjithëpërfshirës: kompetencë për barazi afatgjatë

Për shumë qytetarë shqiptarë, kursimi mbetet një akt pasiv një përgjigje ndaj pasigurive ekonomike dhe jo një strategji për ndërtim pasurie. Kjo mund të ndryshojë vetëm nëse arsimimi financiar bëhet pjesë integrale e sistemit arsimor dhe diskursit publik, duke përfshirë:

• Zhvillimin e moduleve të detyrueshme të edukimit financiar në shkollat 9-vjeçare dhe të mesme, që shkojnë përtej koncepteve bazë drejt planifikimit, investimit dhe menaxhimit të rrezikut;
• Iniciativa në media dhe platforma digjitale që përkthejnë konceptet financiare në gjuhë të qartë, të aksesueshme dhe të lidhur me realitetin lokal;
• Trajnime komunitare për grupe të margjinalizuara, veçanërisht gratë dhe të rinjtë në zonat rurale, që shpesh përjashtohen nga rrjetet formale të informacionit.

Një popullatë me kompetenca financiare është më e aftë për të marrë vendime të zgjuara, për të ndërtuar kursime reale dhe për të shmangur borxhin e padrejtë, një themel kyç për rritje të qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse.

Këto tre shtylla nuk janë opsione të ndara, por pjesë të një vizioni të ri: ku kursimi, investimi dhe edukimi ekonomik i përkasin të gjithëve, jo vetëm një pakice me privilegje të trashëguara. Vetëm kështu Shqipëria mund të kalojë nga një model ekonomik të ndarë e të përqendruar, drejt një ekonomie të ndarë me drejtësi.

Në vend të përfundimit: Një ekonomi që ndan, është një shoqëri që ecën

Ndarja e pasurisë nuk është thjesht çështje drejtësie është kusht për zhvillim të qëndrueshëm. Shqipëria nuk mund të ndërtojë një ekonomi moderne mbi një strukturë kursimesh të përqendruar, sepse kjo krijon monopole të heshtura të ndikimit ekonomik që deformojnë konkurrencën dhe minojnë dinamikat demokratike.

Kur 5% e popullsisë kontrollon më shumë se gjysmën e kapitalit financiar të disponueshëm për individët, nuk jemi më përballë një fenomen të pabarazisë.

Jemi përballë një sistemi që riprodhon vetveten, në dëm të shumicës.

Shifrat e kursimeve na tregojnë më shumë se çdo statistikë tjetër. Ato tregojnë se kush ka mundësinë të vendosë për të ardhmen dhe kush jo.