Ndikimi i remitancave në kursin real efektiv të këmbimit (REER) në Shqipëri dhe Kosovë

Analizë e integruar me studimin më të fundit të FMN-së.

Studimi i fundit i FMN-së “How Do Remittances Affect Real Exchange Rates? An Empirical Investigation” analizon efektet e remitancave mbi REER në një diapazon prej më shumë se 70 vendeve për periudhën 2008-2021.
Gjetjet kryesore të studimit përfshijnë:

• Vendet me regjime fleksibël të kursit të këmbimit përjetojnë mbiçmim më të shpejtë të REER në përgjigje të një rritjeje të remitancave.
• Vendet me regjime fikse përjetojnë mbiçmim më të ngadaltë dhe më të vogël, por i cili mund të jetë më i qëndrueshëm në kohë.
• Një ndër faktorët më të rëndësishëm strukturorë është raporti importe/PBB: vendet me import të ulët krahasuar me median botërore kanë një tendencë më të madhe për REER mbiçmim pas një “shoku” remitancash.
• Vendet që marrin remitanca të larta në përqindje të PBB-së dhe kanë import relativisht të ulët janë më të ndjeshme ndaj presioneve të mbiçmimit të REER, pavarësisht regjimit të kursit të këmbimit.

Në linjë me gjetjet e FMN-së, dallimet strukturore ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës shpjegojnë pse ndikimi i remitancave mbi kursin real efektiv të këmbimit (REER) dhe konkurrueshmërinë e tyre ekonomike është i ndryshëm.

Shqipëria karakterizohet nga një raport i importeve ndaj PBB-së prej rreth 36% në periudhën 2023-2024, që është dukshëm më i ulët se mesatarja e rajonit dhe shumë vendeve në studim. Në të njëjtën kohë, remitancat arrijnë në mbi 4% të PBB-së, një nivel i konsiderueshëm për ekonominë shqiptare. Kjo përzierje ekonomike ka disa pasoja të rëndësishme:

• Përqendrimi i konsumit në mallra dhe shërbime të prodhuara brenda vendit është më i lartë, për shkak të nivelit relativisht të ulët të importeve. Kjo krijon një rritje të kërkesës së brendshme për mallra jo-tregtues, gjë që nxit rritjen e çmimeve në këto sektorë. Por nga ana tjetër, tregon edhe informalitetin e fshehur midis numrave.
• Rritja e çmimeve lokale ka si pasojë mbiçmimin e REER, pra çmimet relative në ekonomi rriten në krahasim me ato të jashtme, duke bërë mallrat shqiptare më pak konkurruese në tregjet ndërkombëtare.
• Kjo gjendje është e njohur si “sëmundja holandeze”, ku futja e kapitalit të jashtëm (remitancave) përshpejton rritjen e sektorëve jo-tregtues, duke dëmtuar eksportet dhe prodhimin vendas.
• Për më tepër, me një treg importi relativisht të ngurtë, Shqipëria ka një hapësirë të kufizuar për të absorbuar remitancat nëpërmjet konsumit të mallrave të importuara, të cilat do të kishin zbutur efektet e mbiçmimit të REER.

Në kontrast, Kosova paraqet një profil ekonomik tjetër:

• Raporti importe/PBB është rreth 50-55%, shumë më i lartë se Shqipëria, duke reflektuar një ekonomi më të hapur dhe të varur më shumë nga mallrat e importuara.
• Remitancat arrijnë në nivele të konsiderueshme, rreth 14% të PBB-së, që është shumë më e lartë se në Shqipëri.
• Konsumi i remitancave në Kosovë përqendrohet më shumë në mallrat e importuara, çka do të thotë se një pjesë e madhe e remitancave shkon për blerjen e mallrave jashtë vendit, duke shmangur rritjen e kërkesës për mallra lokale jo-tregtues.
• Si rezultat, presioni mbi çmimet e brendshme dhe mbiçmimi i REER janë relativisht më të ulëta në Kosovë, duke ruajtur një nivel më të mirë të konkurrueshmërisë së sektorëve eksportues.

Dallimi midis Shqipërisë dhe Kosovës në raportin importe/PBB dhe nivelin e remitancave ka një ndikim të drejtpërdrejtë në mënyrën se si ekonomitë e tyre reagojnë ndaj fluksit të remitancave dhe në mënyrën se si përballojnë efektet e mundshme negative të mbiçmimit të kursit real të këmbimit.

Shqipëria, me një treg më të mbyllur ndaj importeve, përjeton një efekt më të fortë të remitancave mbi rritjen e çmimeve lokale dhe mbi REER, ndërsa Kosova ka një mekanizëm më efektiv për të balancuar këtë efekt nëpërmjet konsumit të mallrave të importuara.

Ky kontekst tregon se faktorët strukturorë të ekonomisë, si: shkalla e hapjes tregtare dhe varësia nga remitancat janë thelbësorë për të kuptuar ndikimin makroekonomik të remitancave dhe për të interpretuar tendencat e REER në vendet e rajonit.

Reflektim i thelluar mbi shkakun e importeve të ulëta në Shqipëri dhe ndikimin në REER

Studimi i FMN-së nxjerr në pah rëndësinë thelbësore të raportit importe ndaj PBB-së, si një tregues kyç për ndjeshmërinë e kursit real efektiv të këmbimit (REER) ndaj flukseve të remitancave. Shqipëria, me një raport importe/PBB prej vetëm rreth 36%, paraqet një rast të veçantë dhe të rëndësishëm në kontekst rajonal dhe global.

Ky nivel relativisht i ulët i importeve tregon disa karakteristika të thella strukturore të ekonomisë shqiptare.

Së pari, produkti i brendshëm dhe oferta e kufizuar e mallrave të importuara. Shqipëria ka një varësi më të ulët nga mallrat e importuara krahasuar me vendet e tjera të rajonit. Kjo mund të jetë pasojë e një ekonomie që zhvillon më shumë produkte dhe shërbime lokale, por edhe e barrierave strukturore për import, përfshirë infrastruktura, kostot e transportit, dhe politika tregtare.

Së dyti, konsumimi i brendshëm i orientuar drejt sektorëve jo-tregtues. Për shkak të kësaj strukture, shumica e konsumit të remitancave në Shqipëri drejtohet drejt mallrave dhe shërbimeve të prodhuara brenda vendit (jo-tregtues), si: shërbimet lokale, ndërtimi, tregtia e brendshme, dhe produkte me vlerë të shtuar lokale.

Ky model konsumimi ka pasoja të rëndësishme makroekonomike, të tilla si:

• Rritja e kërkesës për mallra jo-tregtues nxit rritjen e çmimeve relative në këto sektorë, duke shkaktuar mbiçmim të REER, që do të thotë se çmimet e brendshme rriten më shpejt sesa ato në vendet e huaja, duke ulur konkurrueshmërinë e produkteve shqiptare në tregjet ndërkombëtare.
• Në këtë mënyrë, sektorët eksportues dhe prodhues, të cilët varen nga një kurs real më konkurrues ndjejnë presione negative që mund të pengojnë rritjen e tyre dhe të kontribuojnë në ngadalësimin e zhvillimit ekonomik të vendit.

Në kontrast, vendet si Kosova, që kanë një raport importe/PBB prej rreth 50-55%, shfaqin një mekanizëm më të efektshëm të absorbtimit të remitancave nëpërmjet konsumit të mallrave të importuara. Kjo strukturë e modelit ekonomik:

• zbut presionin për rritjen e çmimeve lokale në sektorin jo-tregtues,
• redukton efektin e mbiçmimit të REER,
• ndihmon në ruajtjen e konkurrueshmërisë së sektorit eksportues dhe prodhues.

Niveli relativisht i ulët i importeve në Shqipëri nuk është thjesht një statistikë, por pasqyron strukturën e ekonomisë dhe mënyrat e konsumit të popullsisë. Kjo ndikon drejtpërdrejt në mënyrën se si remitancat ndikojnë në ekuilibrat makroekonomikë, sidomos në kursin real efektiv të këmbimit. Ky aspekt strukturor është kyç për të kuptuar pse Shqipëria ka tendenca të ndryshme në konkurrueshmëri dhe zhvillim ekonomik në krahasim me vendet e tjera të rajonit.

Implikimet e regjimit të kursit të këmbimit

Raporti i FMN-së thekson se regjimet e ndryshme të kursit të këmbimit ndikojnë ndjeshëm në mënyrën dhe fuqinë me të cilën remitancat ushtrojnë presion mbi kursin real efektiv të këmbimit (REER). Në veçanti:

• Regjimet fikse të kursit të këmbimit mund të zbusin efektet e menjëhershme të flukseve të remitancave mbi REER, duke parandaluar luhatjet e forta nominale që kontribuojnë në mbiçmim të shpejtë të kursit real. Megjithatë, kjo jo vetëm që nuk e eliminon efektin në afat mesëm dhe të gjatë, por përkundrazi, e bën përshtatjen më të ngadaltë dhe më të dhimbshme, për shkak të:
  • Presionit të vazhdueshëm të remitancave, që shkaktojnë akumulim të inflacionit të brendshëm dhe presione të pashmangshme në kursin real dhe
  • Kufizimeve në fleksibilitetin e politikës monetare dhe valutore, që pengojnë reagimin e shpejtë ndaj ndryshimeve ekonomike.

Në këtë kontekst, Shqipëria operon me një regjim të tipit flexible-managed float (një sistem kursi këmbimi ku vlera e monedhës përcaktohet kryesisht nga tregu, por autoritetet monetare ndërhyjnë herë pas here për të stabilizuar kursin ose për të shmangur luhatje të mëdha), ku kursi i lekut ka një fleksibilitet relativisht të madh në treg, duke reflektuar më mirë kushtet ekonomike dhe ofertën/demandën e valutës. Ky fleksibilitet realisht:

• Lejon që efektet e remitancave të jenë më të dukshme dhe të shpejta në vlerësimin e REER, për shkak se kursi nominal mund të rregullohet më lehtë në drejtim të mbiçmimit,
• Por gjithashtu mund të rrisë volatilitetin e kursit në periudha me flukse të papritura ose të forta të remitancave,
• Kjo nënkupton se Shqipëria ka nevojë për mekanizma mbrojtës dhe politika përcjellëse që adresojnë ndikimet e këtyre luhatjeve në konkurrueshmëri dhe stabilitet ekonomik.

Pra, regjimi fleksibël i kursit të këmbimit në Shqipëri përforcon ndjeshmërinë e ekonomisë ndaj flukseve të remitancave, duke bërë që ndikimet mbi REER të jenë më të shpejta dhe më të theksuara, krahasuar me ekonomitë me regjime fikse, ku përshtatja është më e ngadaltë por e pandalshme në afat të gjatë.

Thellim mbi kontekstin rajonal dhe sfidat makroekonomike

Në rajon, Shqipëria dhe Kosova paraqesin struktura ekonomike dhe modele të ndryshme në mënyrën si remitancat ndikojnë në ekonominë dhe kursin real efektiv të këmbimit (REER).

• Shqipëria karakterizohet nga një raport importe/PBB prej rreth 36% dhe remitanca që përbëjnë vetëm rreth 4.2% të PBB-së në 2024. Ky kombinim e bën ekonominë më të pakënaqur ndaj efektit të “sëmundjes holandeze” sesa vendet me remitanca më të larta, por në kushtet e një ekonomie relativisht të mbyllur ndaj importeve edhe një rritje modeste e remitancave mund të ushtrojë presione mbi REER. Pesha e ulët e importeve tregon se konsumi i mallrave të huaja është i kufizuar, duke e bërë ekonominë më të ndjeshme ndaj ndryshimeve në kërkesën e brendshme dhe ofertën e valutës.
• Në anën tjetër, Kosova ka një raport importesh ndaj PBB-së shumë më të lartë, rreth 50-55%, dhe remitanca që arrijnë rreth 14% të PBB-së. Në këtë rast, remitancat kanalizohen kryesisht drejt konsumit të mallrave të importuara, duke zbutur presionin për mbiçmim të REER. Kjo strukturë ndihmon në ruajtjen e konkurrueshmërisë relative dhe redukton efektet inflacioniste të remitancave.

Ky dallim strukturor reflekton sfida të ndryshme makroekonomike dhe politike në menaxhimin e ndikimit të remitancave në këto dy vende, duke nxjerrë në pah rëndësinë e analizës kontekstuale dhe makroekonomike për të kuptuar ndikimet komplekse të flukseve valutore në rajon.

Studimi i FMN-së, i kombinuar me karakteristikat makroekonomike të Shqipërisë dhe Kosovës, sugjeron se strukturat ekonomike dhe regjimet e këmbimit janë thelbësore për të kuptuar ndikimin e remitancave në REER.

Për Shqipërinë, mungesa e importit të lartë në raport me PBB dhe regjimi fleksibël nxisin një mbiçmim më të shpejtë të kursit real, duke theksuar sfidat strukturore për konkurrueshmëri dhe zhvillim ekonomik të qëndrueshëm.

Ai nënvizon se sfidat e Shqipërisë nuk janë vetëm çështje flukse të jashtme, por rrjedhojë e një strukture ekonomike më të mbyllur dhe regjimi fleksibël të kursit, të cilat e bëjnë ekonominë më të ndjeshme ndaj presioneve të mbiçmimit të kursit real.

Ndërkaq, modeli i Kosovës tregon se një ekonomi më e hapur dhe me import më të lartë mund të amortizojë këto presione, duke ruajtur konkurrueshmërinë. Kjo vë në pah rëndësinë e analizave të thella dhe kontekstuale për formulimin e politikave, duke sfiduar përceptimet e përgjithshme dhe duke nxjerrë në pah nevojën për qasje specifike dhe të nuancuar në menaxhimin e ndikimeve makroekonomike të remitancave në rajon.