Koha për një kapërcim strategjik  mbi politikat industriale në Shqipëri dhe Kosovë

Një kthesë globale që na fton të reflektojmë

Në një kohë kur politikat industriale po përjetojnë një ringjallje globale, një punim i fundit i FMN-së, “Do Industrial Policies Increase Trade Competitiveness?” (Maj 2025), ofron një analizë të thelluar mbi efektet e këtyre politikave në konkurrueshmërinë tregtare.

Duke përdorur një bazë të dhënash të re dhe një qasje empirike të avancuar, studimi zbulon se politikat industriale mund të rrisin konkurrueshmërinë e produkteve të synuara, veçanërisht nëse ato janë tashmë konkurruese.

Subvencionet vendase kanë një ndikim të përkohshëm, ndërsa incentivat për eksport tregojnë përmirësime në afat të mesëm.

Për më tepër, politikat që synojnë fazat fillestare të zinxhirit të vlerës, si në sektorët e energjisë së rinovueshme dhe automjeteve elektrike, mund të kenë efekte pozitive edhe në produktet e tjera të lidhura

E në këtë qasje të re, Shqipëria dhe Kosova nuk mund të mbeten spektatorë të periferisë. Por, a jemi duke ndjekur të njëjtin drejtim?

Shqipëria – Ambicie industriale, pa motor ekzekutiv

Shqipëria ka ndërmarrë një hap të rëndësishëm konceptual me miratimin e Strategjisë për Zhvillim Industrial, e lidhur me strategji të tjera, e cila shënon një përpjekje për të kaluar nga një ekonomi me prodhim të thjeshtë në një model të bazuar në teknologji, diversifikim dhe vlerë të shtuar. Në letër, strategjia synon një “rilindje industriale” që orienton vendin drejt prodhimit të zgjuar dhe integrimit në zinxhirët globalë të vlerës.

Por, përtej dokumentit, realiteti është një tjetër.

Ajo që e penalizon Shqipërinë nuk është mungesa e ideve, por mungesa e një “motori ekzekutiv”: mungesa e zbatimit konkret, koordinimit ndërinstitucional dhe prioritarizimit sektorial.

Qasja mbetet horizontale, subvencionet shpërndahen në mënyrë të shpërndarë, pa një filtër ekonomik që të identifikojë sektorët me efekt shumëzues në ekonomi apo me potencial teknologjik.

Kjo e bën strategjinë më shumë një deklaratë politike sesa një mjet zhvillimi.

Ajo nuk është e lidhur me ciklet e prodhimit, nuk krijon kushte për ndërtimin e teknologjive vendase, dhe nuk ndërton ndërmjetësime inteligjente mes kërkesës së tregut dhe ofertës industriale.

Për pasojë, baza eksportuese e Shqipërisë mbetet e ngushtë, me dominim të tekstileve, mineraleve dhe agropërpunimit fillestar – sektorë me marzh të ulët fitimi dhe me pak ndikim transformues.

Ndërkohë, potencialet reale, si energjia e gjelbër, logjistika për zonat rurale, apo teknologjitë për agrobiznesin mbeten të papërdorura. Kjo tregon jo mungesë të burimeve, por mungesë të udhëzimit strategjik dhe kapacitetit për t’i operacionalizuar ato.

Pa një motor institucional që të mbajë në lëvizje këtë strategji, Shqipëria rrezikon që të ngelet në vend, duke parë industrializimin më shumë si një horizont retorik sesa një proces të matur dhe të gjurmueshëm.

Për të lëvizur përpara, Shqipëria ka nevojë jo vetëm për strategji të shkruara mirë, por për institucione që zbatojnë me precizion, për politika që selektojnë me inteligjencë dhe për bashkërendim që lidh sektorët me nevojat reale të tregut dhe tranzicionit teknologjik.

Pa këto, çdo strategji industriale mbetet një makinë elegante, por e parkuar.

Kosova – Energji sektoriale, por pa arkitekturë kombëtare

Kosova ofron një pamje interesante të dinamizmit ekonomik në zhvillim, një lloj “laboratori politikash” ku bujqësia dhe teknologjia e informacionit (TIK) janë vatra të gjalla eksperimentimi dhe ndërhyrjesh të shpejta.

Politikat subvencionuese, grantet për ndërmarrjet e reja, dhe partneritetet me donatorë ndërkombëtarë kanë krijuar një terren të gjallë në këto sektorë.

Por ky entuziazëm nuk është i përkthyer në një arkitekturë kombëtare që e orienton zhvillimin industrial në mënyrë të qëndrueshme dhe të integruar.

Problemi thelbësor është mungesa e një strategjie industriale gjithëpërfshirëse dhe të koordinuar, që të lidhë energjitë e shpërndara në bujqësi, TIK dhe sektorë të tjerë me objektiva të qarta industriale.

Politikat sektoriale funksionojnë si ishuj të izoluar: subvencionet bujqësore nuk janë të lidhura me zinxhirët e vlerës apo me transformimin rural, ndërsa sektori i teknologjisë së informacionit, ndonëse energjik, operon pa një plan kombëtar për integrimin e tij në ekonomi prodhuese apo eksportuese.

Në këtë kuptim, Kosova po lëviz, por pa një busull të përbashkët.

Ka lëvizshmëri, por jo drejtim strategjik. Kjo bën që potenciali i madh i sektorëve si TIK të mos përkthehet ende në ndikim të gjerë në ekonominë reale, as në rritje të produktivitetit, as në ndërtim të infrastrukturës teknologjike për industri të tjera.

Megjithatë, Kosova mban në dorë një aset të rëndësishëm që e veçon nga Shqipëria: një sektor softuerësh dinamik, i orientuar drejt eksportit dhe inovacionit të decentralizuar.

Ky sektor nuk vuan nga ngërçi klasik i infrastrukturës fizike, dhe mund të zgjerohet me pak ndërhyrje, nëse mbështetet me një politikë industriale që favorizon teknologjinë, përthithjen e kapitalit njerëzor dhe lehtësi fiskale.

Për të kapërcyer fragmentimin, Kosova ka nevojë për një strategji industriale të bazuar në lidhje vertikale ndërmjet sektorëve dhe në ndërtimin e një arkitekture kombëtare të transformimit ekonomik. Politikat nuk duhet të mbeten iniciativa të shkëputura, por të strukturohen rreth një vizioni industrial që lidh bujqësinë me përpunimin, TIK-un me prodhimin, dhe investimet me zinxhirët e eksportit.

Vetëm kështu energjia sektoriale do të kthehet në motor zhvillimi, e jo në konsum institucional.

Ekonomia e gjelbër, pista që kërkon pilotë të aftë

As Shqipëria dhe as Kosova nuk mund të pretendojnë një të ardhme konkurruese pa kaluar nga ekonomia e gjelbër. Por ndërsa bota po kalon në produkte me karbon të ulët dhe teknologji të pastra, politikëbërja industriale në të dy vendet është ende e ngadaltë dhe e fragmentuar. Shqipëria përmend energjinë diellore dhe eficiencën energjetike, por pa sinergji me sektorët e tjerë. Kosova sapo ka nisur eksperimentet në energjinë e rinovueshme, por mungesa e integrimit e bën këtë një përpjekje sporadike.

Për të dy vendet, potenciali është i pranishëm, por mungon vizioni për ta kthyer në avantazh konkurrues. Në mungesë të një politike industriale të gjelbër dhe të integruar, as fondet e BE-së nuk do mund të absorbohen si duhet, as rritja e qëndrueshme nuk do jetë e qëndrueshme realisht.

Politikat industriale nuk janë luks, por instrument i zhvillimit sovran

Në një epokë ku politikat industriale janë rikthyer si armë strategjike në duart e shteteve – nga Shtetet e Bashkuara me Aktin për Reduktimin e Inflacionit, te Bashkimi Europian me Planin për Industrinë e Gjelbër, e deri tek Kina me orientimin e saj të fortë drejt teknologjive prodhuese, Shqipëria dhe Kosova rrezikojnë të ngelin spektatore në një lojë ku po rishkruhen rregullat e zhvillimit ekonomik global.

Këtu nuk kemi të bëjmë më me një debat akademik apo me një opsion politik: politika industriale është bërë çështje e sovranitetit ekonomik.

Ajo përcakton se kush kontrollon teknologjinë, kush ndërton kapacitet prodhimi, kush krijon vende pune të qëndrueshme dhe kush mbron shoqërinë nga krizat globale të ofertës.

Në këtë kuadër, problemi kryesor për Shqipërinë dhe Kosovën nuk është mungesa e mjeteve, buxhete modeste, ndihma ndërkombëtare dhe kapital njerëzor ekzistojnë, por mungesa e qasjes së qëndrueshme, të koordinuar dhe të udhëhequr nga të dhënat.

Qasjet e tanishme horizontale, që shpërndajnë subvencione pa lidhje të qartë me objektivat strategjikë, vetëm sa thellojnë pabarazitë sektoriale dhe krijojnë iluzione zhvillimi. Pa një platformë të përbashkët kombëtare dhe rajonale për politikën industriale, zhvillimi mbetet episodik, i varur nga ciklet politike dhe jo nga ciklet e vlerës së prodhimit.

Ka ardhur koha që rajoni të kalojë nga qasja ad hoc në një arkitekturë industriale të targetuar, që vendos:

• prioritetet teknologjike (p.sh. automatizimi në përpunim, softuerët për sektorë prodhues, energjia e decentralizuar),
• prioritetet klimatike (dekarbonizimi, menaxhimi i mbetjeve, efikasiteti energjetik),
• dhe një sistem vlerësimi të vazhdueshëm të ndërhyrjeve, mbi bazën e të dhënave të prodhimit, punësimit dhe inovacionit.

Nëse kjo nuk ndodh, rreziku është i qartë: të ngecim në një rreth vicioz të “politikës pa prodhim dhe prodhimit pa politikë”. Kjo do të thotë të kemi ndërhyrje publike që nuk krijojnë industri të reja, dhe sektorë prodhues që mbijetojnë pa ndihmën e një politike zhvillimi të qëndrueshëm. Në një treg global që po fragmentohet dhe teknologji që po centralizohen, kjo është rruga më e shpejtë drejt varësisë ekonomike dhe dobësisë strategjike.

Politikat industriale janë sot gjuhë e sovranitetit ekonomik – dhe në këtë gjuhë, vendet tona duhet të mësojnë jo vetëm të flasin, por të shkruajnë kapitujt e tyre.

Nga retorika në zbatim, nga imitimi në inovacion

Ka ardhur koha që Shqipëria dhe Kosova të përqafojnë një politikë industriale të orientuar nga produktet me potencial transformues, që lidhen me eksportin, teknologjinë dhe tranzicionin e gjelbër. Të ndërtojnë zinxhirë vlerash të brendshëm. Të koordinojnë aktorët publikë, privatë dhe akademikë. Dhe të vendosin kapacitetin institucional në themel të çdo reforme.

Në një botë ku teknologjia nuk pret, politika nuk mund të jetë më pasive. Politika industriale nuk është kthim në të shkuarën, por hapje drejt të ardhmes dhe në këtë të ardhme, Shqipëria dhe Kosova nevojitet ta zhvillojnë këtë shans që nuk duhet humbur.