Informaliteti në ndërtimet dhe vlera e munguar për ekonominë*

Për të bërë llogaritjet me informacionin që keni dhënë, do të ndjekim hapat e duhur dhe do t’i përfshijmë të gjitha të dhënat që kemi:

Të dhënat sipas ish-kreut të Kadastrës, dhe Ministrit të Pushtetit Vendor:

Numri total i regjistruar për legalizim (pas vitit 2013) = 467,000 objekte

Objekte të legalizuara = 230,000 objekte

Objekte me probleme, por të legalizueshme = 237,000 objekte

1. Llogaritja e numrit të objekteve pa leje

Për të llogaritur numrin e objekteve pa leje (informale), fillimisht do të bëjmë një ndarje të qartë:

Objete të legalizuara = 230,000 objekte

Numri i objekteve pa leje = 467,000 − 230,000 = 237,000 objekte pa leje

Kështu, 237,000 objekte janë informale, që përbëjnë numrin e përgjithshëm të objekteve që janë informalë.

Numri total i objekteve pa leje (duke përfshirë ato që nuk mund të legalizohen dhe ato me probleme) do të jetë:

Numri total i njësive ndërtimore informale = 237,000 objekte informale

2. Përqindja e objekteve pa leje

Për të gjetur përqindjen e objekteve pa leje në raport me totalin e objekteve të regjistruara për legalizim, përdorim këtë formulë:

Përqindja e objekteve pa leje = 50.75%

3. Llogaritja e sipërfaqes shtesë nga informaliteti

Për të llogaritur sipërfaqen shtesë nga informaliteti, supozojmë se çdo objekt ka një sipërfaqe mesatare prej 100 m². Pra, sipërfaqja shtesë do të jetë:

Sipërfaqe shtesë nga informaliteti = 23,700,000 m²

4. Llogaritja e vlerës së munguar

Për të llogaritur vlerën e munguar, përdorim të njëjtën metodë si më parë, duke përdorur vlerën për m², që është 2,170 lekë/m². Kështu:

Vlera e munguar = 18,100,000 × 2,170 = 51,429,000,000 lekë = 51.42 miliardë lekë

Komente lidhur me ndikimin në ekonomi dhe konkurrencën në sektorin formal

Kjo përllogaritje tregon një panoramë të qartë të ndikimit të informalitetit në ekonominë shqiptare dhe sektorin e ndërtimit.

Pavarësisht përpjekjeve për legalizimin e objekteve, ende ekziston një masë e konsiderueshme e informalitetit në këtë sektor, që ndikon jo vetëm në bilancet e ardhshme fiskale, por edhe në efikasitetin e tregut të ndërtimit dhe konkurrencën e sektorit formal.

Ndikimi në sektorin formal

1. Vlera e munguar e ekonomisë

Kjo është një humbje për buxhetin e shtetit dhe një barrierë për mundësitë e investimeve në sektorë të tjerë, si infrastruktura dhe shëndetësia. Ky mungesë i fondeve e ngadalëson zhvillimin ekonomik dhe shoqëror të vendit, duke krijuar një mjedis të vështirë për rritje dhe zhvillim të sektorëve të tjerë të rëndësishëm.

Për të llogaritur tatimet dhe taksat të munguara nga informaliteti në sektorin e ndërtimit, bazuar në vlerën e munguar prej 51.42 miliardë lekë, mund të përdorim informacionet që keni dhënë. Këtu janë përllogaritjet për tatimet dhe taksat që do të mungonin:

a. TVSH (20%)

Sipas informacionit, sektori i ndërtimit paguan 20% TVSH. Kështu, për një vlerë të munguar prej 51.34 miliardë lekë, TVSH do të ishte:

TVSH= Vlera 51,4 miliard lekë × 0.06 = 3.1 miliard lekeTVSH

b. Tatimi mbi fitimin (15%)

Tatimi mbi fitimin është 15% i fitimit. Për të llogaritur tatimin mbi fitimin, do të llogarisim fillimisht fitimin (10% të vlerës së investimit), dhe pastaj tatimin (15% i fitimit).

Fitimi = Vlera 51,4 × 0.10 = 5,1 miliard leke

Tatimi mbi fitimin = 5,1 miliard leke ×0.15 = 770,1 milion leke

c. Tatimi mbi të ardhurat personale

Tatimi mbi të ardhurat personale është sa 3% e vlerës së investimit. Kështu, për vlerën e munguar prej 51.4 miliardë lekë, tatimi mbi të ardhurat personale do të ishte:

Tatimi mbi te ardhurat personale = Vlera 51,4 miliard × 0.03 = 1,54 miliard leke

d. Kontributet e sigurimeve dhe tatimet e taksat e tjera

Përveç tatimit mbi të ardhurat personale, gjithashtu do të merren parasysh kontributet e sigurimeve shoqërore dhe shëndetësor dhe tatimet e taksat e tjera, që janë gjithashtu sa 3% e vlerës së investimit. Kjo do të thotë:

Kontributet, tatimet dhe taksat e tjera= Vlera 51,4 miliard × 0.03 = 1,54 miliard leke

Përmbledhje e tatimeve dhe taksave të munguara (pa përfshirë tatimin mbi dividentin etj.) konsiston në:

TVSH = 3.1 miliard lekë

Tatimi mbi fitimin = 0.77 miliard lekë

Tatimi mbi të ardhurat personale = 1,54 miliard lekë

Kontributet, taksat e tjera = 1,54 miliard lekë lekë

Total i tatimeve dhe taksave të munguara = 6.95 miliard lekë

Kjo është një humbje e madhe për buxhetin e shtetit, që arrin ne total per gjithe ndertimet nder vite në afër 7 miliardë lekë dhe që do të kishin mundur të përdoren për investime në projekte të tjera infrastrukturore, shëndetësore dhe edukative.

Kjo mungesë të ardhurash do të kishte pasoja të mëdha për zhvillimin ekonomik të vendit, duke ngadalësuar mundësitë për rritjen dhe zhvillimin e sektorëve të tjerë të rëndësishëm.

Gjithashtu, kjo humbje ka një ndikim të drejtpërdrejtë në krijimin e mundësive të punës dhe në përmirësimin e cilësisë së jetesës për qytetarët, pasi ato mund të kishin kontribuar në rritjen e investimeve dhe përmirësimin e kushteve ekonomike dhe sociale.

Efekti në konkurrencën e sektorit formal. Informaliteti krijon një konkurrencë të padrejtë, pasi ndërtuesit informale mund të ofrojnë çmime më të ulëta. Ky fenomen vështirëson konkurrencën për ata që ndjekin ligjin dhe paguajnë taksat, duke çuar në një deformim të tregut dhe duke ulur besueshmërinë në sektorin formal. Kjo mund të dëmtojë zhvillimin e qëndrueshëm të këtij sektori dhe të rrisë pasigurinë dhe paqartësinë për investitorët e ligjshëm.

Për të llogaritur ndikimin ekonomik të informalitetit në konkurrencën e sektorit formal dhe për ta shprehur atë në vlerë monetare, mund të analizojmë disa nga pasojat e përmendura në tekstin tuaj, duke lidhur ato me humbjet për buxhetin dhe kostot që ndodhin për shkak të informalitetit.

Konkurrenca e padrejtë dhe çmime të ulëta

Ndërtuesit që operojnë në sektorin informal shpesh shmangin detyrimet tatimore (TVSH, tatimi mbi fitimin, etj.) dhe mund të ofrojnë çmime më të ulëta për klientët. Kjo i jep atyre një avantazh të pabazuar ligjërisht, duke çuar në humbje të mundshme për ata që ndjekin ligjin.

Humbja nga TVSH. Siç kemi llogaritur më lart, humbja e TVSH-së është 3.1 miliardë lekë, për shkak të shmangies së pagesës nga ndërtuesit informalë që ofrojnë çmime më të ulëta.

Humbja nga tatimi mbi fitimin dhe tatimi mbi të ardhurat personale. Ndërtuesit informalë, duke shmangur tatimet, krijojnë një kosto më të ulët për veten, por për buxhetin shtetëror humbasin 0.77 miliardë lekë për tatimin mbi fitimin dhe 1.54 miliardë lekë për tatimin mbi të ardhurat personale.

Deformimi i tregut

Ndërtuesit që ndjekin ligjin janë të detyruar të mbajnë kosto më të larta, ndërsa ata që operojnë informalisht mbajnë kosto më të ulëta. Kjo çon në deformimin e tregut, ku ata që ndjekin rregullat ligjore nuk mund të ofrojnë çmime konkurruese.

Ky fenomen ul mundësinë për të fituar projekte të reja dhe mund të çojë në mbylljen e bizneseve të ligjshme.

Kosto të shtuar për ndërtuesit ligjorë. Ndërtuesit ligjorë përballen me kosto të rritura për shkak të pagesës së taksave dhe të kontribuimeve sociale.

Nëse llogarisim një rritje të mundshme të kostos për 1% për shkak të taksave dhe kontributeve shtesë, kjo mund të përkthehet në humbje indirekte për ndërtuesit që operojnë në mënyrë të ligjshme, duke ndihmuar konkurrencën informale.

Ulja e besueshmërisë në sektorin formal

Efekti në investime dhe emrin e mirë. Kur sektori formal përballet me konkurrencën informale, besueshmëria e tij zvogëlohet. Investitorët mund të shqetësohen për qëndrueshmërinë e tregut dhe mund të largohen nga projektet që kërkojnë investime afatgjata dhe ndjekjen e praktikave ligjore. Kjo pasqyrohet në uljen e investimeve dhe mund të ketë ndikim në zhvillimin e sektorëve të tjerë të rëndësishëm.

Humbja e mundësive për investime. Pritet që informaliteti të pengojë investimet në sektorin formal dhe të zvogëlojë mundësitë për zhvillimin e projekteve infrastrukturore dhe shëndetësore.

Pasiguria për investitorët ligjore

Kur ndërtuesit informalë ofrojnë çmime më të ulëta dhe shmangin pagesën e taksave, investitorët ligjore mund të humbasin mundësi për të siguruar kontrata dhe për të marrë tenderë. Kjo rrit pasigurinë për ata që ndjekin ligjin, duke ulur motivimin për të investuar në projekte të reja.

Pasiguria për investitorët ligjore mund të çojë në një ulje të mundësive për të siguruar projekte, duke pasur parasysh konkurrencën e padrejtë.

Pasiguria e cilësisë dhe rreziqet për konsumatorët

Objektet që ndodhen në sektorin informal shpesh nuk përmbushin standardet e ndërtimit dhe mund të paraqesin rrezik për konsumatorët. Kjo mund të ndikojë negativisht në reputacionin e sektorit të ndërtimit dhe të çojë në rrezikun për sigurinë e jetës së konsumatorëve.

Nëse ndodhin dëme ose defekte në objekte të ndërtuara informal, kjo mund të çojë në kostot shtesë për rikonstruksionin ose për mbulimin e dëmeve, duke pasqyruar humbje të tjera të mundshme për ekonominë.

Informaliteti në sektorin e ndërtimit jo vetëm që krijon humbje financiare direkte për buxhetin e shtetit prej 7 miliardë lekësh, por gjithashtu kontribuon në një ambient të pasigurt për investitorët dhe konsumatorët. Ky fenomen pengon zhvillimin e qëndrueshëm të këtij sektori dhe ekonomisë në përgjithësi, duke çuar në humbje mundësish investimesh dhe rreziqe për cilësinë e jetesës.

• Rreziqet për sigurinë dhe cilësinë. Objektet informale shpesh nuk i përmbahen standardeve të ndërtimit, duke rritur rrezikun për sigurinë e qytetarëve dhe duke përkeqësuar cilësinë e jetesës. Ky rrezik është një faktor i rëndësishëm që ndikon jo vetëm në sigurinë fizike, por edhe në besueshmërinë dhe stabilitetin e tregut të ndërtimit.

Për të llogaritur pasojat ekonomike dhe humbjet për klientët dhe ekonominë nga rreziqet që shkakton ndërtimi informal, mund të përdorim disa vlerësime të mundshme. Këtu është një version i rishkruar, duke përfshirë llogaritjet për secilën kategori.

Objektet që janë ndërtuar në mënyrë informale shpesh nuk i përmbahen standardeve të ndërtimit, që do të thotë se ato mund të paraqesin rreziqe të mëdha për sigurinë e qytetarëve dhe për cilësinë e jetesës. Ky çon në disa pasoja ekonomike, si në vijim:

Pasojat mbi konsumatorët shihen te:

a) Rreziku për sigurinë fizike dhe jetën e qytetarëve:

Humbja e jetës dhe dëmtimet. Objektet e ndërtuara informalisht që nuk përmbushin standardet e sigurisë mund të çojnë në aksidente, dëme fizike, ose humbje jete. Ky është një ndikim shumë i rëndësishëm, pasi një aksident i rëndë ose një tragjedi mund të sjellë humbje të pasurive, dëmtim të reputacionit të sektorit, dhe rritje të kostove për shërbimet shëndetësore.

Llogaritje për kostot e trajtimit mjekësor dhe kompensimit. Shpenzimet mjekësore për trajtimin e të lënduarve mund të arrijnë deri në 500,000 lekë për person (një mesatare për trajtimet emergjente). Nëse ndodhin 50 aksidente të tilla çdo vit, shpenzimet për trajtim mjekësor mund të arrijnë 25 milion lekë.

Për kompensimin e dëmeve, një mesatare për kompensimin mund të jetë 1 milion lekë për rast. Nëse ndodhin 5 raste të tilla çdo vit, humbja për kompensim do të ishte 5 milion lekë.

Totali për humbje të mundshme nga dëmtimet = 25 milion lekë + 5 milion lekë = 30 milion lekë për vitin.

b) Kostoja e pasigurisë dhe humbja e besimit:

Kur qytetarët përballen me pasiguri të lidhur me cilësinë dhe sigurinë e ndërtimit, ata mund të largohen nga investimet në sektorin e pasurive të paluajtshme. Kjo mund të sjellë humbje të mundësive për zhvillimin e tregut të pasurive të paluajtshme dhe të sektorëve të tjerë të lidhur, si ato të turizmit dhe shërbimeve të tjera që varen nga infrastruktura e sigurt.

Llogaritje për humbjen e investimeve. Nëse humbet 5% e investitorëve për shkak të pasigurisë në cilësinë e ndërtimit, dhe sektori i ndërtimit ka një vlerë investimi prej 1 miliard lekë çdo vit, kjo do të thotë që humbja e mundshme do të ishte 50 milion lekë në vit.

Pasojat mbi ekonominë shihen te:

a) Rritja e kostove për rregullimin e defekteve dhe përmirësimin e sigurisë

Kostot për rregullime dhe rinovime. Nëse një objekt i ndërtuar informal dështon të përmbushë standardet e ndërtimit dhe ka defekte që paraqesin rrezik, kjo do të kërkojë investime të konsiderueshme për rinovimin e tij.

Llogaritje për shpenzimet për rregullime. Rinovimi i një ndërtese informale që paraqet rrezik mund të kushtojë mesatarisht 5 milion lekë për objekt. Nëse 20 objekte të tilla rinovohen çdo vit, kjo do të sillte një kosto totale për rinovim prej 100 milion lekë për vitin.

b) Kostoja për sigurinë e jetës dhe kostoja e mbulimit të dëmeve:

Kostoja e sigurimeve. Nëse ndodhin aksidente që lidhen me ndërtimet informale, mund të ketë nevojë për rritjen e shpenzimeve për sigurime që mbulojnë dëmet për sigurinë dhe jetën. Ky do të ishte një shpenzim shtesë për shtetin dhe për individët që janë të ekspozuar ndaj pasojave të ndërtimit informal.

Llogaritje për koston e sigurimeve. Rritja e kostove të sigurimeve mund të jetë 2% më e lartë për ndërtimet e paligjshme. Nëse vlera totale e ndërtimit në sektor është 1 miliard lekë, rritja e kostos do të ishte 20 milion lekë.

c) Kosto të shtuar për shtetin në menaxhimin e pasojave.

Investimet për zgjidhjen e krizave. Nëse ka një incident të madh, shteti do të duhet të ndërhyjë për të mbuluar pasojat financiare, për të siguruar sigurinë e qytetarëve dhe për të rregulluar sistemet infrastrukturore që janë prekur. Ky do të ishte një shpenzim i drejtpërdrejtë për buxhetin e shtetit.

Llogaritje për shpenzimet për menaxhimin e krizave. Kostoja për menaxhimin e krizave për një incident të madh mund të arrijë deri në 50 milion lekë, përfshirë shpenzimet për rehabilitimin e pasojave dhe sigurimin e qytetarëve.

Totali i humbjeve për vitin përmblidhen në:

Humbje për konsumatorët: 30 milion lekë + 50 milion lekë = 80 milion lekë.

Humbje për ekonominë: 100 milion lekë + 50 milion lekë + 20 milion lekë = 170 milion lekë. Efektet e informalitetit në sektorin e ndërtimit shkaktojnë humbje totale prej 250 milion lekë për vitin për konsumatorët dhe ekonominë, përfshirë kostot e sigurimeve, rregullimet, humbjet nga pasiguria, dhe shpenzimet e tjera shtesë që ndodhin për të adresuar pasojat e ndërtimit informal.

* Pjesë nga studimi Shqipëria në ndërtim: Problemet dhe perspektivat e zhvillimit të qëndrueshëm prej 1995 – 2024