Goditja e dyfishtë e çmimit të naftës dhe forcimit të monedhës

Konflikti i armatosur në Iran, që ka përfshirë sulme nga SHBA dhe Izraeli duke çuar në mbyllje efektive të Ngushticës së Hormuzit ka shkaktuar një tronditje të paprecedentë në tregjet globale të energjisë.

Çmimet e naftës Brent kanë shkuar deri në mbi 120 dollarë për fuçi në kulmin e krizës, me luhatje të mëdha që i kanë mbajtur ato rreth 90-100 dollarë për fuçi në mars 2026, shumë më lart se nivelet para konfliktit rreth 70 dollarë. Kjo ka ndërprerë rreth 20% të furnizimit global të naftës dhe gazit natyror, duke krijuar një krizë energjetike që po transmetohet shpejt në ekonomi të vogla e të hapura si Shqipëria, plotësisht e varur nga importet e karburanteve.

Në Shqipëri, rritja e çmimit të karburanteve vepron si një goditje horizontale që prek menjëherë transportin, logjistikën dhe zinxhirët e furnizimit.

Karburanti është input bazë për transportin e mallrave, mekanikën bujqësore, makineritë e ndërtimit dhe funksionimin e industrisë prodhuese. Kostoja e transportit rritet ndjeshëm, duke u transmetuar te çmimet finale të ushqimeve, materialeve të ndërtimit, produkteve industriale dhe shërbimeve turistike.

Në bujqësi, ku karburanti zë 20-30% të kostove operative, çmimet e produkteve ushqimore rriten duke shtuar inflacionin ushqimor që peshon rreth 35-40% në shportën e konsumatorit.

Në ndërtim dhe turizëm, presioni mbi kostot operative ul marzhin e fitimit dhe ngadalëson aktivitetin.

Për qytetarët, kjo përkthehet në rritje të kostos së jetesës, me transport më të shtrenjtë dhe çmime më të larta për pothuajse çdo mall e shërbim, duke ulur fuqinë blerëse dhe duke ushtruar presion social.

Ky efekt amplifikohet nga kursi i këmbimit euro-lek, që në mars 2026 lëviz rreth 96 lekë për euro, me tendencë të lehtë forcimi të euros në periudhën afatmesme 2026-2028 sipas parashikimeve makroekonomike.

Shqipëria ka euroizim të lartë financiar dhe tregtar me mbi 55% të depozitave dhe rreth 45% të kredive në euro.

Një forcim i euros (ose dobësim i lekut) rrit menjëherë koston e importeve energjetike të paguara në valutë të huaj, edhe nëse çmimi ndërkombëtar i naftës stabilizohet pjesërisht.

Kështu krijohet një goditje e dyfishtë, ku çmimi global i lartë i naftës nga lufta në Iran kombinohet me efektin e kursit të këmbimit, duke shtuar presion inflacionist të importuar dhe duke zgjeruar deficitin tregtar. Kostot e prodhimit dhe transportit rriten më tej, duke përkeqësuar inflacionin e kostos (cost-push inflation) që prek sektorët kyç si bujqësia, ndërtimi, industria dhe turizmi.

Nga ana pozitive relative, forcimi i euros përmirëson konkurrueshmërinë e eksporteve shqiptare dhe rrit vlerën në lekë të remitancave e të ardhurave nga turizmi, që përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të PBB-së. Megjithatë, për një ekonomi që importon mbi 90% të energjisë dhe inputeve të ndërmjetme, efekti neto mbetet negativ: rritja e kostove të prodhimit tejkalon përfitimet nga eksportet dhe turizmi. Në sektorin financiar, barra e kredive në euro rritet për ata që gjenerojnë të ardhura në lekë, duke rrezikuar rritje të kredive me probleme nëse depreciimi vazhdon pa rritje proporcionale të pagave.

Nga këndvështrimi fiskal, në afat të shkurtër të ardhurat buxhetore mund të rriten për shkak të TVSH-së mbi çmime më të larta dhe akcizës fikse mbi karburantin, por nëse presioni zgjat, konsumi bie, aktiviteti ngadalësohet dhe të ardhurat nga taksat indirekte kthehen negative.

Në përfundim, lufta në Iran ka krijuar një krizë energjetike globale që, e kombinuar me forcimin e mundshëm të euros ndaj lekut në vitet 2026-2028, paraqet një sfidë të madhe për ekonominë shqiptare.

Kjo goditje e dyfishtë rrit inflacionin, kostot e prodhimit dhe pasigurinë, duke kërkuar politika të kujdesshme monetare e fiskale për të mbrojtur stabilitetin dhe fuqinë blerëse të qytetarëve.

Kursi i këmbimit dhe çmimet e karburanteve mbeten dy nga kanalet më të rëndësishme të transmetimit të tronditjeve të jashtme në Shqipëri.