Bankers Petroleum Albania dhe detyrimet ligjore

Bankers Petroleum Albania Ltd. (“Bankers Albania”) është kompani kanadeze, e blerë në 2015 nga konsorciumi kinez Geo-Jade Petroleum, me fokus kryesor eksplorimin dhe prodhimin e naftës në fushën e Patos-Marinzës, më të madhën në Evropën kontinentale. Që nga hyrja në Shqipëri në vitin 2004 (si Saxon Oil), kompania ka qenë e përfshirë në debate të vazhdueshme për shkelje ligjore, evazion fiskal dhe mospërmbushje të detyrimeve ndaj shtetit.

1. Detyrimet ligjore të Bankers Albania

Sipas Ligjit për Hidrokarburet (Nr. 97/2015), kontratave të koncesionit dhe legjislacionit tjetër shqiptar:

• Detyrime Tatimore – Pagim i taktimit mbi fitimin 50%, TVSH dhe royalties mbi naftën; deklarim korrekt i të ardhurave dhe shmangie e skemave fiktive.
• Detyrime Fiskale/Doganore – Raportim i plotë i importeve dhe eksporteve dhe shmangie e evazionit dhe krijimit të kompanive fantazmë.
• Detyrime Mjedisore – Zbatim i Ligjit për Mjedisin (Nr. 10431/2011), duke menaxhuar mbetjet toksike nga nxjerrja e naftës.
• Të përgjithshme – Transparencë financiare sipas Ligjit për Tatimet (Nr. 9975/2008) dhe standardeve IFRS; bashkëpunim me autoritetet për të shmangur arbitrazhet ndërkombëtare.

Këto detyrime nuk janë vetëm formale; ato sigurojnë mbrojtjen e mjedisit, shëndetit të qytetarëve, të ardhurat shtetërore dhe drejtësi për sektorin energjetik, i cili kontribuon 5–7% të të ardhurave tatimore vjetore.

2. Problematikat kryesore të konstatuara

a) Evazion fiskal dhe skema mashtrimi

Për periudhën 2004–2024, Bankers deklaroi humbje fiktive prej 11.7 miliardë lekësh (rreth 100 milionë euro), megjithëse shitjet/eksportet e naftës ishin 532 miliardë lekë (rreth 4.5 miliardë euro).

Krijim i rrjeteve të kompanive fantomë kineze për të fryrë koston dhe transferuar fitime jashtë Shqipërisë.

Punonjës “fantomë” u deklaruan në sistemin shqiptar për të shmangur tatimet mbi pagat, duke shkaktuar dëme milionëshe.

Hetimi i APP dhe masat e ekzekutuara nga Prokuroria e Fierit në korrik 2025 konfirmuan shkeljet si “dëm të konsiderueshëm financiar shtetit”.

b) Gjoba doganore të fshehura dhe korrupsion institucional

Në 2019, Dogana vendosi një gjobë prej 104 milionë euro, e cila u fshi pa vendim gjyqësor nga ish-drejtori i Doganave.

Ky veprim shkel Ligjin për Doganat (Nr. 8448/1999) dhe dëmton parimin e barazisë përpara ligjit.

c) Probleme kontraktuale dhe arbitrazhi ndërkombëtar

Në 2024, ICC vendosi në favor të Shqipërisë: Bankers duhet të paguajë 236 milionë dollarë për shkelje kontraktuale dhe tatimore.

Megjithatë, në 2025 kompania kërcënoi me arbitrazh të ri, duke përdorur klauzolat ndërkombëtare për të vonuar pagesat dhe shmangur ligjet vendore.

d) Shkelje mjedisore dhe punësimi i jashtëligjshëm

Operacionet kanë lënë mbetje toksike pa trajtuar, duke shkelur Ligjin për Mjedisin.

Skema e punonjësve fantomë krijoi evazion ndërkombëtar dhe shkelje të Ligjit të Punës (Nr. 7961/1995).

e) Problemet e qeverisjes së brendshme të kompanisë

Konflikte të brendshme mes drejtuesve, përfshirë akuza për shkelje të besnikërisë, menaxhim personal të kontraktorëve dhe përfitime private nga asetet e kompanisë.

3. Difektet e shtetit dhe institucionalitetit

Sistemi i mbikëqyrjes fiskale dhe doganore ka treguar dobësi të thella. Evazioni fiskal i vazhdueshëm dhe fshirja e gjobave tregojnë mungesë të mekanizmave të fortë kontrollues, që do të duhej të garantonin respektimin e ligjit dhe mbledhjen e të ardhurave të shtetit.

Mungesa e transparencës përforcon këtë problem: kontratat dhe raportimet financiare nuk publikohen, duke i hapur rrugë kompanive për të manipuluar shifrat dhe për të shmangur përgjegjësitë ligjore.

Një tjetër mangësi kritike është mungesa e koordinimit institucional. Ministria e Financave, Dogana dhe AIDA nuk kanë bashkëpunuar në kohë reale, duke lejuar që dëmshmëria të ndodhë pa u parandaluar. Procedurat ligjore, si arrestimet apo arbitrazhet ndërkombëtare, shpesh vijnë shumë vonë, pas shkaktimit të dëmeve të konsiderueshme, duke humbur karakterin parandalues.

Si pasojë, interesi publik është cenuar në mënyrë të ndjeshme. Humbja e mbi 300 milionë eurove nga tatimet e pashlyera dhe gjobat e fshehura dëmton buxhetin e shtetit, ul besimin e qytetarëve në institucionet dhe rrezikon zhvillimin e qëndrueshëm të sektorit energjetik. Ky kombinim dobësish thekson nevojën urgjente për reforma institucionale dhe mekanizma të më të fortë kontrolli.

4. Mendime për adresim

Për të parandaluar përsëritjen e situatave të tilla dhe për të mbrojtur interesin publik, nevojiten masa të qarta dhe të koordinuara:

1. Procedura falimentimi sipas Ligjit Nr. 38/2018 – Ky mekanizëm duhet përdorur për të rikuperuar detyrimet e pashlyera nga kompanitë që shkelin ligjet dhe kontratat. Zbatimi i tij nuk do të sigurojë vetëm mbrojtjen e buxhetit, por edhe shmangien e precedentëve të dëmshëm që mund të inkurajojnë shmangien e detyrimeve nga investitorë të tjerë.
2. Forcim i mbikëqyrjes dhe koordinimit institucional – Banka e Shqipërisë, Dogana dhe Prokuroria duhet të krijojnë sisteme monitorimi real-time të transaksioneve dhe aktivitetit të kompanive të mëdha, veçanërisht në sektorin strategjik të energjisë. Bashkëpunimi i drejtpërdrejtë dhe ndarja e informacionit në kohë reale janë kyç për të parandaluar evazionin dhe abuzimet financiare.
3. Transparencë dhe auditime publike – Publikimi i kontratave të koncesionit, raporteve financiare dhe auditimeve të pavarura është një hap i domosdoshëm për të garantuar llogaridhënie dhe për të shmangur arbitrazhet ndërkombëtare. Kur të dhënat janë të qasshme dhe të kontrollueshme, rritet besimi i qytetarëve dhe i investitorëve të ligjshëm.
4. Rritja e përgjegjësisë dhe ndëshkimeve – Dënime reale dhe efektive për drejtuesit që shkelin ligjet dhe parimet e qeverisjes së mirë janë të domosdoshme. Pa masa konkrete, shmangia e detyrimeve dhe abuzimet me funksionet institucionale mund të vazhdojnë, duke dëmtuar buxhetin dhe besimin publik në sistem.

Zbatimi i këtyre masave kërkon vendosmëri institucionale dhe një qasje të integruar, ku transparenca, përgjegjësia dhe kontrolli real-time të funksionojnë si parakusht për zhvillimin e qëndrueshëm të sektorit energjetik dhe të ekonomisë në tërësi. Bankers Albania tregon një model klasik të “kapjes së shtetit” nga interesat private, ku ligjet dhe detyrimet fiskale injorohen. Difektet institucionale, koordinimi i dobët dhe mungesa e transparencës kanë lejuar që ky model të vazhdojë për mbi 20 vjet, duke shkaktuar humbje të konsiderueshme për ekonominë dhe duke ulur besimin publik. Pa veprime të menjëhershme, ky fenomen mund të përsëritet nga investitorë të tjerë me praktika të ngjashme.