Arkitektura e projekteve publike në Shqipëri

Për të kuptuar thellë problemin e vonesave, është e domosdoshme të krijojmë një “hartë” të qartë të arkitekturës së investimeve publike. Ky seksion paraqet strukturën e portofolit të investimeve në infrastrukturën bazë, duke klasifikuar projektet sipas sektorëve, madhësisë, rajoneve dhe nivelit të gatishmërisë (maturity).

Analiza mbështetet në 350–400 projekte të detajuara nga dosjet origjinale (Transport Rrugor, Ujësjellës-Kanalizime, Kullim/Ujitje, FSHZH) dhe është plotësuar me të dhënat zyrtare të Dokumentit të Politikave Prioritare (PPD) 2027–2029, që përfshin 121 projekte me vlerë totale €14.83 miliardë.

Klasifikimi sipas sektorëve, rajoneve dhe madhësisë së projektit

Projekti publik në Shqipëri mund të klasifikohet në katër dimensione kryesore:

• Sektorët e përfshirë janë Rrugor, Ujësjellës & Kanalizime, Kullim & Ujitje, Zhvillim Urban/Rural/Turizëm (FSHZH).
• Rajonet janë Veri (Shkodër, Lezhë, Dibër), Qendër (Tiranë, Elbasan, Durrës), Jug (Vlorë, Fier, Sarandë, Gjirokastër), Multi-rajone.
• Madhësia përfshin Projekte të vogla (< €5 mln), mesatare (€5–50 mln), të mëdha (> €50 mln).
• Maturimi projekteve përfshin Fully Mature (plotësisht i gatshëm për zbatim), Partially Mature (disa elementë të plotësuar), Immature (vetëm ide ose studim koncept).

Ky klasifikim lejon identifikimin e modeleve sistemike, ku grumbullohen vonesat, ku janë kostot më të larta dhe ku është rreziku fiskal më i madh.

Matrica agregate e portofolit të investimeve

Matrica e mëposhtme sintetizon të dhënat nga të katër sektorët dhe PPD 2027–2029. Shifrat janë ponderuar sipas numrit të projekteve dhe vlerës së tyre.

Sektori	Nr. projekteve (përafërsisht)	% Fully Mature	Vonesa mesatare (vite)	Rritje kosto (%)	Pjesa në portofolin total (%)	Shënim kryesor
Rrugor	45–55 + PPD transport	36%	2.2–3.8	25–40	33%	Dominon portofolin; vonesa të larta në unaza dhe korridore
Ujësjellës & Kanalizime	90–120	<30%	3.2–4.8	20–35	25%	Vonesa më të larta; projekte komplekse teknike
Kullim & Ujitje (04240)	80–100	40%	1.2–2.7	15–35	15%	Vonesa më të ulëta, por ende sistemike
FSHZH (urban, turizëm, 100 Fshatrat)	120–150+	25%	2.5–5.0	20–60	27%	Më e lartë në rikualifikim urban dhe turizëm
PPD 2027–2029 (total)	121	36%	–	–	100%	Vetëm 36% plotësisht i gatshëm për zbatim

Total portofol i analizuar është 350–400 projekte nga dosjet origjinale + 121 projekte zyrtare nga PPD 2026–2028 dhe PPD 2027-2029.

Nga analiza e kësaj baze të dhënash, rezulton situata si vijon me:

• Dominimin e sektorit rrugor me 33% të vlerës totale, transporti rrugor është motori kryesor i investimeve, por edhe burimi më i madh i vonesave dhe kostove shtesë. Projekte si Unaza Tiranë dhe Korridori VIII kanë vonesa të konsiderueshme (deri 6–8 vite).
• Ujësjellës & Kanalizime  ka numrin më të madh të projekteve (90–120), por maturimi është shumë i ulët (<30%). Vonesat mesatare janë më të lartat (3.2–4.8 vite), kryesisht për shkak të kompleksitetit teknik dhe financimit të fragmentuar.
• Kullim & Ujitje ka vonesa relativisht më të ulëta (1.2–2.7 vite), sepse shumë projekte janë sezonale ose më të thjeshta. Megjithatë, ato ende vuajnë nga buxhetimi i shpërndarë në vite.
• FSHZH (zhvillim urban dhe turizëm) ka vonesa të larta (2.5–5 vite) dhe cost overrun deri 60%, sidomos në rikualifikim urban dhe projekte turistike bregdetare/malore. Këto projekte shpesh kanë faza të shumta dhe varen nga koordinimi me bashkitë.

PPD 2027–2029 si pasqyrë zyrtare, ku vetëm 36% e vlerës së portofolit është “fully mature”. Kjo do të thotë se shumica e projekteve të planifikuara për 3 vitet e ardhshme nuk janë gati për zbatim të menjëhershëm, duke rritur rrezikun e vonesave të reja dhe tejkalimeve të kostos.

Pse është e rëndësishme kjo arkitekturë?

Kjo matricë tregon qartë se problemi nuk është i shpërndarë në mënyrë uniforme. Ai është i përqendruar në disa sektorë (rrugor dhe urban) dhe rajone (Qendër dhe Jug).

Projekte të mëdha me vlerë të lartë kanë tendencë të kenë vonesa dhe kostove më të mëdha se projektet e vogla. Kjo shpjegon pse, pavarësisht nivelit relativisht të lartë të investimeve (5–7% të PBB-së), rezultatet reale për qytetarët mbeten të kufizuara.

Në pjesët e mëvonshme të raportit (Analiza e Vonesave dhe Kostove, Rastet studimore, Indekset), do të thellohemi më tej në çdo sektor, duke treguar se si arkitektura e portofolit ndikon drejtpërdrejt në performancën e tij.

Analiza e vonesave dhe kostove

Ky seksion është zemra analitike e raportit. Këtu paraqesim të dhënat konkrete, llogaritjet e sakta dhe interpretimin e thellë të vonesave dhe kostove shtesë në investimet publike shqiptare. Analiza bazohet në 350–400 projekte nga katër sektorët kryesorë (rrugor, ujësjellës-kanalizime, kullim/ujitje, FSHZH) dhe është plotësuar me të dhënat zyrtare të PPD 2027–2029.

Shkalla e përfundimit të projekteve

Finish Rate Index = 5–8%

Ky indeks mat sa përqind e projekteve mbyllen brenda afatit fillestar të planifikuar dhe arrijnë plotësisht funksionalitetin (janë në përdorim efektiv nga qytetarët ose ekonomia).

• Nga të dhënat e dosjeve origjinale: Vetëm 5–8% e projekteve (kryesisht ato të vogla lokale 2016–2018) mbyllen në kohë dhe janë plotësisht operative.
• Në PPD 2027–2029: Vetëm 36% e vlerës totale të portofolit (€5.29 miliardë nga €14.83 miliardë) është klasifikuar si “fully mature” (plotësisht i gatshëm për zbatim). Megjithatë, kjo shifër është optimiste, sepse shumica e tyre janë ende në faza të hershme zbatimi.

Shqipëria ka një “iluzion planifikimi”. Lista e projekteve është e gjatë, por vetëm një pjesë shumë e vogël arrin të përfundojë në kohë dhe të japë përfitime reale. Kjo është një nga shkaqet kryesore pse investimet publike nuk prodhojnë efektin e pritur ekonomik.

Koha e vonesave (Delay Intensity)

Mesatare globale: 900–1.800 ditë (2.5–5 vite për projekt).

Shpërndarja sipas sektorëve:

• Rrugor: 800–1.400 ditë (2.2–3.8 vite)
• Ujësjellës & Kanalizime: 1.170–1.750 ditë (3.2–4.8 vite) – më e lartë
• Kullim & Ujitje: 450–900 ditë (1.2–2.7 vite) – më e ulët
• FSHZH (urban, turizëm, 100 Fshatrat): 900–1.800 ditë (2.5–5 vite)

Në analizën full-matching të 30 projekteve identike midis PPD 2026–2028 dhe PPD 2027–2029, 73% e tyre nuk kanë ndryshuar status. Kjo do të thotë se shumica e projekteve mbeten “të bllokuara” për vite të tëra pa përparim real.

Shpërndarja sipas rajoneve (përafërsisht):

• Qendër (Tiranë, Elbasan, Durrës): 1.200–1.800 ditë
• Jug (Vlorë, Fier, Sarandë): 1.100–1.700 ditë
• Veri (Shkodër, Lezhë, Dibër): 900–1.400 ditë
• Multi-rajone / Rural: 1.300–1.900 ditë

Cost Overruns (Rritja e kostove)

Mesatarja kombëtare 25–40% (deri në 60% në disa kategori).

Shpërndarja sipas sektorëve:

• Rrugor 25–40%
• Ujësjellës & Kanalizime 20–35%
• Kullim & Ujitje 15–35%
• FSHZH (urban + turizëm) 20–60% (më e lartë në rikualifikim urban dhe projekte turistike)

Shembuj konkretë

• Unaza e Jashtme Tiranë 30–40% tejkalim kostoje + vonesë 6–8 vite.
• Tuneli i Llogarasë, kosto e fryrë për shkak të sfidave gjeologjike.
• Kanal Peqin-Kavajë, vonesë + shtesa të përsëritura.
• Rikualifikim urban Vlorë (Kulla Sahati), deri 50–60% rritje kostoje për shkak të fazave të shumta.

Arsyet kryesore të rritjes së kostos:

• Inflacioni i materialeve (çimento, hekur, bitum), veçanërisht 2021–2024.
• Shtesa kontratash dhe ndryshime projektuese.
• Vonesat që çojnë në rritje të kostove indirekte (mbikëqyrje, penalitete, TVSH shtesë).
• Terreni i vështirë (malor ose bregdetar).

Analizë tabelore

Kategoria	% me vonesë	Vonesa mesatare (vite)	Rritje kosto (%)	Impakt buxhetor vjetor (përafërsisht)
Rrugor	80%	2.2–3.8	25–40	8–12 miliardë lekë
Ujësjellës & Kanalizime	97–98%	3.2–4.8	20–35	6–10 miliardë lekë
Kullim & Ujitje	70–80%	1.2–2.7	15–35	4–7 miliardë lekë
FSHZH (urban + turizëm)	92–95%	2.5–5	20–60	10–15 miliardë lekë
PPD 2027–2029 (total)	–	–	–	Mbi programim €9.2 miliardë

Projekte në kohë vs jashtë afatit

Në kohë  janë 5–8% (kryesisht projekte të vogla lokale të viteve 2016–2018 që nuk kanë pasur nevojë për faza të shumta).

Jashtë afatit  janë 92–95% (shumica dërrmuese e projekteve strategjike, si unaza, korridore, ujësjellës të mëdhenj, rikualifikime urbane dhe turistike).

Shpërndarja sipas viteve të fillimit paraqitet si më poshtë:

Projekte 2016–2020  me 60–70% me vonesë.

Projekte 2021–2025 me 85–95% me vonesë.

Projekte të planifikuara 2026–2029 pritet të kenë vonesë të lartë nëse nuk ndërhyhet menjëherë.

Vonesat dhe tejkalimet e kostos nuk janë më përjashtim, por janë bërë rregull në sistemin shqiptar të investimeve publike. Me një mesatare globale prej 2.5–5 vitesh vonesë dhe 25–40% rritje kostoje, Shqipëria humbet çdo vit qindra milionë euro në efikasitet dhe mijëra vite-produktivitet. Kjo analizë tregon se problemi është sistemik, jo i rastësishëm, dhe kërkon ndërhyrje strukturore të menjëhershme.

Pjesë nga studimi Deficiti i zbatimit të Investimeve Publike në Shqipëri.