Analiza mbi tendencat e të ardhurave dhe shpenzimeve të buxhetit të shtetit 2024 vs 2023

Në vitin 2024, të ardhurat totale arritën në 710.3 miliardë lekë, duke shënuar një rritje prej 10.4% krahasuar me 2023. Kjo rritje është rezultat i disa faktorëve ekonomikë dhe administrativë, të cilët kanë ndikuar në performancën e sistemit fiskal.

1. Të ardhurat tatimore dhe doganore

Të ardhurat nga tatimet dhe doganat arritën në 457 miliardë lekë, një rritje prej 8.2% krahasuar me vitin e kaluar. Kjo tendencë pozitive lidhet me përmirësimin e administrimit fiskal, luftën kundër informalitetit dhe zgjerimin e bazës tatimore.

1.1. Të ardhurat nga Doganat

TVSH në import shënoi një rritje prej 5.5%, duke arritur në 154.4 miliardë lekë. Kjo rritje mund të shpjegohet me stabilizimin e konsumit dhe rritjen e vlerës së mallrave të importuara.

Akciza regjistroi një rritje të konsiderueshme prej 8.6%, duke arritur në 63.4 miliardë lekë, e ndikuar nga rritja e çmimeve të produkteve të akcizës.

Renta minerare në eksport u realizua në masën 2.7 miliardë lekë, duke tejkaluar planin me 101.2%, një sinjal i rritjes së sektorit të nxjerrjes dhe eksportit të mineraleve.

Taksat doganore u realizuan në 9 miliardë lekë, duke përmbushur 96.2% të planit të qeverisë.

1.2. Të ardhurat nga Administrata Tatimore

TVSH neto u rrit me 29.8%, duke arritur në 59.6 miliardë lekë, çka tregon një efikasitet më të lartë në mbledhjen e këtij tatimi.

Tatimi mbi fitimin mbeti në 57 miliardë lekë, duke shfaqur stabilitet të sektorit privat.

Tatimi mbi të ardhurat personale shënoi një rritje të fortë prej 14.3%, duke arritur në 66.1 miliardë lekë, falë rritjes së pagave, tatimeve mbi punën dhe një rritje të moderuar të tatimeve mbi kapitalin (qera, dividend, e drejtë autori, lojra fati etj.) dhe përmirësimit të mbledhjes së këtij tatimi.

Taksat nacionale shënuan një rritje prej 19.8%, duke arritur në 44.7 miliardë lekë, çka reflekton zgjerimin e gamës së taksave dhe forcimin e kontrollit fiskal.

2. Të ardhurat nga kontributet e sigurimeve

Të ardhurat nga sigurimet shoqërore dhe shëndetësore arritën në 160.7 miliardë lekë, një rritje prej 11.9% krahasuar me vitin e kaluar. Kjo rritje është rezultat i zgjerimit të punësimit të formalizuar dhe rritjes së pagave në disa sektorë. Realizimi i këtyre të ardhurave arriti në 101.4% të planit, duke treguar stabilitet në skemat e sigurimeve shoqërore.

3. Kontributi i elementëve kryesorë në të ardhurat totale

TVSH (neto + import) përbën rreth 30% të totalit të të ardhurave, duke qenë burimi më i rëndësishëm fiskal.

Tatimi mbi pagat në administratën publike kontribuon me rreth 9%.

Tatimi mbi fitimin nga shoqëritë që operojnë me fonde publike përbën rreth 8%.

Kontributet e sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore mbulojnë rreth 22% të të ardhurave.

Për të realizuar një analizë më të detajuar të performancës tatimore për vitin 2024 vs. 2023 është e rëndësishme të përfshijmë ndikimin e faktorëve ekonomikë dhe administrativë që kanë ndikuar në mbledhjen e të ardhurave dhe shpenzimet e përgjithshme, si dhe rolin e formalizimit, inflacionit, rritjes ekonomike, si dhe ndikimit prej pagave dhe vlerës se shpenzuar me fonde të buxhetit të shtetit.

Për këtë qëllim, do të analizojmë ndikimin e këtyre faktorëve në vlerën dhe strukturën e të ardhurave dhe si mund të ndikojnë në të ardhurat tatimore për vitet e ardhshme.

3.1. Ndikimi i rritjes ekonomike në të ardhurat tatimore

Rritja e ekonomisë me një normë të 3.94% në vitin 2023 dhe një rritje të vlerësuar 3.7-3.8% në 2024 kanë pasur një ndikim të drejtpërdrejtë në rritjen e të ardhurave tatimore, sidomos ato që lidhen me konsumimin dhe prodhimin. Pavarësisht një inflacioni të lartë në 2023 (4.7%) dhe  përgjysimimit të tij në 2024 (2.2%), që kanë rritur çmimet, natyrshëm rritja e aktivitetit ekonomik ka kontribuar në rritjen e kërkesës për produkte dhe shërbime, duke ndikuar pozitivisht në mbledhjen e TVSH-së dhe akcizës. Rritja ekonomike mund të ketë gjithashtu ndikuar në një nivel më të lartë të aktivitetit në sektorë të tjerë, si efekti plus për tatimin mbi fitimin dhe tatimin mbi të ardhurat personale.

3.2. Ndikimi i inflacionit në të ardhurat tatimore

Inflacioni ka ndikuar në rritjen e çmimeve të mallrave dhe shërbimeve, duke pasuar një rritje të kërkesës për produkte të cilat janë të tatueshme, siç janë ato që përfshihen në TVSH dhe akciza. Të ardhurat nga TVSH në import kanë arritur në 154.4 miliardë lekë, duke shënuar një rritje prej 5.5% krahasuar me vitin 2023. Pavarësisht faktit që rritja ekonomike mund të ketë kontribuar në këtë rezultat, inflacioni ka luajtur një rol të rëndësishëm në rritjen e të ardhurave për shkak të rritjes së çmimeve, sidomos në sektorët e produkteve të konsumit dhe të akcizës (karburantet, duhani, alkooli).

Për shembull, Akciza ka realizuar 63.4 miliardë lekë, me një rritje prej 8.6%, që është një reflektim i kërkesës më të madhe për produkte të akcizës dhe çmimit më të lartë të tyre, i cili është i ndikuar nga inflacioni.

3.3. Formalizimi i sektorit dhe ndikimi në mbledhjen e tatimeve

Formalizimi ka pasur një ndikim jo të madh në rritjen e të ardhurave tatimore, por ka ulur shkallën e evazionit dhe ka rritur pajtueshmërinë tatimore. Sektori informal, që shpesh shmang tatimet mbetet një faktor kryesor i humbjeve të të ardhurave për buxhetin. Procesi i formalizimit ka rritur gjithsesi mbledhjen e tatimeve nga bizneset dhe individët, duke mundësuar një rritje të të ardhurave me të paktën deri 10 miliard lekë.

Të ardhurat nga TVSH neto

Në periudhën 12 mujore të vitit 2024, TVSH e arkëtuar ka arritur 59.6 miliardë lekë, me një rritje të konsiderueshme prej 29.8% krahasuar me vitin 2023. Ky është një tregues se formalizimi ka pasur një ndikim të madh në rritjen e të ardhurave, pasi rritja e raportimeve të shitjeve dhe blerjeve në sektorin formal ka rritur grumbullimin e tatimit mbi vlerën e shtuar.

Për të kuptuar se si formalizimi ka ndikuar në këtë rritje, mund të analizojmë ndikimin në sektorin e vogël dhe të mesëm. Formalizimi ka sjellë një rritje të besueshmërisë dhe transparencës, duke stimuluar bizneset e reja të regjistrohen dhe të kontribuojnë me tatimet për herë të parë. Pjesa e formalizimit mund të ketë kontribuar me të paktën 30% të rritjes së të ardhurave nga TVSH, duke përfshirë edhe rritjen e çmimeve, apo një ulje me të paktën sa 0.3% e PBB-së.

3.4. Ndikimi i rritjes së pagave dhe nivelit të pagave në të ardhurat tatimore

Një tjetër faktor që ka ndikuar në rritjen e të ardhurave është rritja e pagave dhe nivelit të të ardhurave personale. Të ardhurat nga tatimi mbi të ardhurat personale kanë arritur në 66.1 miliardë lekë, një rritje prej 14.3% krahasuar me vitin 2023. Rritja e pagave ka ndikuar drejtpërdrejt në rritjen e të ardhurave të mbledhura nga ky tatim, pasi individët me të ardhura më të larta kontribuojnë me më shumë në buxhet.

Ndikimi i rritjes së pagave është i dyfishtë:

1. Përmirësimi i nivelit të jetesës ka ndikuar në rritjen e konsumit, duke pasuar një rritje të kërkesës për shërbime dhe produkte të tilla, si: energjia dhe transporti, që janë të tatueshme.
2. Të ardhurat më të larta kanë sjellë një rritje të tatimeve që individët paguajnë, duke rritur të ardhurat nga tatimi mbi të ardhurat personale dhe duke ndihmuar në mbështetje të stabilitetit të financave publike.

3.5. Miradministrimi dhe ndikimi në mbledhjen e tatimeve

Miradministrimi është një nga faktorët kryesorë që ka ndikuar në përmirësimin e mbledhjes së tatimeve. Në vitin 2024, administrata tatimore ka realizuar 227.4 miliardë lekë nga tatimet direkte dhe indirekte, që është një rritje e ndjeshme prej 10.6% nga viti 2023. Për të analizuar këtë rezultat, është e nevojshme një rritje e transparencës mbi treguesit ndikues në efikasitetin e administratës tatimore.

Administrata doganore ka realizuar 229.5 miliardë lekë, që është 12.7 miliardë lekë (+5.9%) më shumë se vitin 2023. Performanca e mirë e administratës ka pasur një ndikim të drejtpërdrejtë në rritjen e të ardhurave nga TVSH në import, akciza, dhe tatimi mbi fitimin.

Në këtë drejtim, miradministrimi i tatimeve ka pasur ndikim në rritjen e të ardhurave, sepse ka mundësuar një mbledhje më të saktë dhe më të plotë të të ardhurave, dhe ka ndihmuar në uljen e evazionit fiskal. Në përmbledhje, rritja e ekonomisë, inflacioni, formalizimi i sektorit të biznesit, dhe miradministrimi i tatimeve janë faktorët kryesorë që kanë ndikuar në rritjen e të ardhurave tatimore për vitin 2024. Në këtë kontekst, formalizimi ka pasur një ndikim të rëndësishëm, duke kontribuar me një rritje të konsiderueshme të të ardhurave nga TVSH dhe akciza, si dhe duke ndihmuar në reduktimin e evazionit dhe përmirësimin e mbledhjes së tatimeve. Kjo ka mundësuar një rritje të të ardhurave për buxhetin, edhe pse shpenzimet publike kanë qenë më të larta se të ardhurat, duke krijuar një deficit buxhetor që kërkon vëmendje të kujdesshme.

4. Shpenzimet Publike

Shpenzimet publike janë një komponent thelbësor për të kuptuar balancën financiare të një shteti dhe ndikimin e saj në zhvillimin ekonomik. Shpenzimet e përgjithshme publike për vitin 2024, të cilat arritën në 728.6 miliardë lekë, përbëjnë një rritje të konsiderueshme krahasuar me vitin 2023. Në këtë kuadër, një analizë më e thelluar tregon se kjo rritje e shpenzimeve është një pasqyrë e ndryshimeve të ndryshme që kanë ndodhur në aspektin e planifikimit buxhetor dhe menaxhimit të financave publike.

4.1. Shpenzimet Publike: Të ardhurat dhe disbalancat

Shpenzimet publike për vitin 2024 arritën në 728.6 miliardë lekë, duke u realizuar në masën 98.8% të planit të buxhetit fillestar dhe 94.5% të planit të ndryshuar përmes Aktit Normativ nr.5, datë 19.12.2024. Ky realizim i afërt me planet buxhetore tregon një nivel të mirë të menaxhimit të shpenzimeve në periudhën e vitit 2024, megjithatë, mungesa e realizimit të plotë të shpenzimeve të planifikuara mund të reflektojë sfida që lidhen me implementimin e shpenzimeve dhe mundësitë e shpenzimeve që kanë mbetur të shfrytëzuara, siç janë të ndodhur në rastet e disa ministrive ose sektorëve të caktuar.

Në krahasim me vitin 2023, shpenzimet e përgjithshme publike janë rritur me 8%, ose rreth 53.7 miliardë lekë më shumë. Kjo rritje është një reflektim i presioneve ekonomike dhe kërkesave të shtuar për shërbime publike, mbështetje sociale, dhe investime infrastrukturorë, si dhe i ndikimeve të inflacionit në kostot e shpenzimeve operacionale dhe financave publike.

4.2. Rritja e shpenzimeve korente: Ndikimi në të ardhurat dhe qeverisjen

Një element kyç i shpenzimeve publike për vitin 2024 janë shpenzimet korente, të cilat arritën në 606.3 miliardë lekë, një rritje prej 10.8% krahasuar me vitin 2023. Ky është një indikator që tregon rritjen e shpenzimeve për mbulimin e kostove të përditshme të administratës shtetërore, përfshirë pagat e shërbyesve civilë, shërbimet e shëndetësisë dhe arsimit, si dhe mbështetje të tjera për sektorët që shërbejnë qytetarëve.

Kjo rritje e shpenzimeve korente është e lidhur ngushtë me disa faktorë:

Rritja e pagave dhe benefiteve për shërbyesit publikë, që ka qenë një prioritet i politikave qeveritare. Rritja e kostove të pagave mund të jetë një element që ka ndikuar në shpenzimet për sektorët si arsimi dhe shëndetësia.

Inflacioni ka rritur gjithashtu kostot e mallrave dhe shërbimeve të domosdoshme për administratën shtetërore, duke përfshirë energjinë, materialet zyrtare, dhe shërbimet publike të tjera.

Shpenzimet për mbështetje sociale dhe ndihma për shtresat në nevojë, të cilat janë rritur si pasojë e politikat fiskale që kanë për qëllim mbrojtjen e grupeve vulnerabël dhe rritjen e ndihmës për familjet me të ardhura të ulëta.

Rritja e shpenzimeve korente, ndonëse mund të jetë një element i domosdoshëm për të përmbushur detyrimet e qeverisë, krijon një presion në bilancin buxhetor dhe mund të ndikojë në deficitet buxhetore, veçanërisht nëse shpenzimet janë të lidhura me një rritje të shpejtë të pagave ose me shtimin e shërbimeve që nuk janë të mbuluara plotësisht nga të ardhurat.

4.3. Shpenzimet për investime dhe infrastrukturë

Një nga aspektet e rëndësishme të shpenzimeve publike është investimi në infrastrukturë, që ka pasur një rol të rëndësishëm në politikat e zhvillimit të vendit. Shpenzimet për investime mund të kenë ndihmuar në përmirësimin e kushteve të jetesës, rritjen e konkurrueshmërisë së ekonomisë dhe krijimin e mundësive të reja punësimi.

Përpjekjet për të përmirësuar infrastrukturën rrugore, duke përfshirë ndërtimin e akseve të reja, si dhe investimet në sektorët si energjetika, transporti, dhe ujësjellës-kanalizime kanë kërkuar një angazhim të madh nga ana e qeverisë. Këto investime ndihmojnë në rritjen e produktivitetit dhe tërheqjen e investitorëve të huaj, që mund të ndikojnë në rritjen e të ardhurave tatimore në periudha të ardhshme.

Megjithatë, ndërkohë që investimet në infrastrukturë janë të nevojshme për zhvillimin afatgjatë ka nevojë për një balancim të mirë midis shpenzimeve për investime dhe shpenzimeve korente, për të siguruar që borxhi publik të mbetet në nivele të qëndrueshme dhe që shpenzimet të mos shpërqendrohen nga sektorët më të rëndësishëm, si shëndetësia dhe arsimi.

4.4. Balancimi i shpenzimeve dhe të ardhurave: Deficiti buxhetor dhe përshtatja e planifikimit fiskal

Deficiti buxhetor është një tjetër çështje e rëndësishme lidhur me shpenzimet publike. Shpenzimet totale të vitit 2024, të cilat ishin 728.6 miliardë lekë, tejkaluan të ardhurat totale që ishin 710.3 miliardë lekë, duke sjellë një deficit të mundshëm që kërkon financim nga borxhi publik ose burime të tjera. Ky deficit mund të ndikojë në kredibilitetin e buxhetit dhe mund të krijojë sfida për menaxhimin e borxhit publik në vitet në vijim.

Shpenzimet për investime dhe shërbime sociale duhet të balancohen me të ardhurat tatimore për të siguruar një sistem fiskal të qëndrueshëm. Kjo kërkon një strategji të fortë për përmirësimin e mbledhjes së tatimeve, uljen e evazionit fiskal dhe rritjen e transparencës në administratën publike.Shpenzimet publike të vitit 2024 janë një reflektim i një ekuilibri të ndërlikuar mes nevojave për shërbime të zgjeruara dhe investime në infrastrukturë, si dhe presioneve fiskale dhe ekonomike. Rritja e shpenzimeve për vitin 2024 është një tregues i një qeverisjeje që kërkon të përgjigjet ndaj kërkesave të qytetarëve dhe sektorëve të ndryshëm, por gjithashtu duhet të sigurohet që kjo rritje të jetë e qëndrueshme dhe e menaxhuar mirë për të shmangur disbalancat në buxhetin publik.

Tendenca

Viti 2024 ka sjellë një performancë pozitive në disa aspekte të menaxhimit fiskal, por gjithashtu ka nxjerrë në pah disa sfida të vazhdueshme që kërkojnë një vëmendje të mëtejshme për të siguruar qëndrueshmërinë e financave publike.

Rritja e të ardhurave është një element i rëndësishëm i suksesit në vitin 2024, duke u nxitur kryesisht nga përmirësimi i mbledhjes së TVSH-së, tatimit mbi pagat, dhe kontributeve të sigurimeve shoqërore. Ky është një tregues i pozitiv që tregon përpjekjet e administratës tatimore për të rritur efektivitetin në mbledhjen e të ardhurave dhe për të ndihmuar në përmirësimin e bilancit buxhetor. Tatimi mbi pagat dhe kontributet e sigurimeve shoqërore janë një burim i rëndësishëm për të mbështetur sistemet sociale dhe të shëndetësisë, si dhe për të siguruar që shteti mund të mbulojë shpenzimet e nevojshme për qytetarët.

Përkundër këtij realizimi të mirë të të ardhurave, shpenzimet publike kanë vazhduar të rriten, kryesisht si pasojë e investimeve të rëndësishme dhe mbështetjes për politikat sociale. Ndërkohë që investimet janë të nevojshme për zhvillimin e infrastrukturës dhe rritjen e konkurrencës, shpenzimet operative dhe mbështetja për shtresat në nevojë kanë shtuar më tej presionin mbi financat publike. Rritja e shpenzimeve të përgjithshme ka krijuar një balancë buxhetore negative, ku shpenzimet e rritura kanë tejkaluar të ardhurat, duke kontribuar në deficitin buxhetor.

Pavarësisht sfidave, viti 2024 ka treguar një performancë të mirë fiskale në aspektin e mbledhjes së të ardhurave dhe administratës fiskale. Megjithatë, për të arritur një menaxhim të qëndrueshëm të financave publike, qeveria duhet të adresojë balancën negative dhe të punojë për të siguruar një rritje të qëndrueshme të të ardhurave, pa rritur ndjeshëm shpenzimet, duke mbajtur një kontroll të ngushtë mbi borxhin publik dhe deficitin buxhetor. Kjo do të kërkojë një qasje të matur dhe të përgjegjshme në planifikimin e shpenzimeve dhe administrimin e burimeve financiare.