Analiza e financave publike para dhe pas vitit 2013

Analiza e problemeve kryesore të trashëguara në financat publike të Shqipërisë para vitit 2013 nxjerr në pah një sërë sfidash komplekse dhe të ndërlikuara, të cilat kanë ndikuar negativisht në qëndrueshmërinë fiskale dhe zhvillimin ekonomik afatgjatë të vendit.

Rritja e borxhit publik dhe mungesa e kontrollit efektiv është një nga problemet themelore të kësaj periudhe. Nga viti 2005 deri në 2013, borxhi publik u rrit nga 57.1% e PBB në 62.2%, duke kaluar pragun e qëndrueshmërisë fiskale dhe duke e bërë financimin e ekonomisë më të brishtë. Një pjesë e kësaj rritjeje lidhej me shpenzime të larta për projekte madhore infrastrukturore, si ndërtimi i autostradës Durrës-Kukës, që përfshiu kosto shumë më të larta nga ato të parashikuara dhe për të cilat mungonin analizat mbi kthimin ekonomik. Përveç kësaj, deficiti buxhetor, i cili mesatarisht qëndroi në nivelin 4.5% të PBB, u financua kryesisht nëpërmjet huamarrjes, duke rënduar edhe më tej barrën e borxhit publik. Kjo strategji e paqëndrueshme e menaxhimit fiskal krijoi një zinxhir efektesh negative, përfshirë uljen e hapësirës për investime të reja dhe rritjen e varësisë nga financimet e jashtme.

Një tjetër sfidë e madhe ishte rritja e detyrimeve të prapambetura ndaj bizneseve, që deri në fund të vitit 2013 arritën vlerën 72 miliardë lekë, ose rreth 720 milionë euro. Shteti kishte një histori të vonesave të pagesave për kontrata publike, kryesisht në sektorët e ndërtimit, furnizimeve dhe shërbimeve. Këto vonesa jo vetëm që krijuan vështirësi likuiditeti për bizneset, por gjithashtu minuan besimin e sektorit privat ndaj institucioneve publike. Menaxhimi i dobët i likuiditeteve në buxhetin e shtetit përkeqësoi situatën, duke i shtuar barrën ekonomike ndërmarrjeve private dhe duke penguar zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm.

Rritja e shpenzimeve publike të pakontrolluara ishte një tjetër faktor kyç që kontribuoi në problemet fiskale. Kulmi i shpenzimeve publike u arrit në vitin 2009, me një nivel prej 32.4% të PBB, i fokusuar kryesisht në investime kapitale. Ndërsa investimet në infrastrukturë mund të kishin një ndikim pozitiv në zhvillimin ekonomik afatgjatë, mungesa e analizave të fizibilitetit dhe përfitimeve ekonomike çoi në një efekt të kufizuar. Projekte si autostrada Durrës-Morinë, që kushtoi mbi 1 miliardë euro, u realizuan pa marrë parasysh efikasitetin dhe impaktin e tyre ekonomik. Për më tepër, politika populiste, si rritja e pagave dhe pensioneve në prag të zgjedhjeve, ndonëse i shërbyen interesave elektorale, nuk kishin mbështetje të qëndrueshme fiskale dhe rënduan buxhetin publik.

Dobësia e administratës tatimore dhe fenomeni i korrupsionit ndihmuan në përkeqësimin e situatës. Me një nivel informaliteti që arriti mbi 40% të ekonomisë dhe të ardhurat publike mesatarisht në nivelin 23.5% të PBB, administrata tatimore nuk arriti të mobilizonte të ardhurat e nevojshme për të përballuar shpenzimet publike. Mungesa e investimeve në teknologji dhe trajnime për administratën tatimore e përkeqësoi problemin, ndërsa korrupsioni në sektorë kyç, si doganat dhe taksat, minoi ndjeshëm besimin e qytetarëve dhe biznesit ndaj sistemit fiskal.

Një tjetër element shqetësues ishte sistemi fiskal i dobët dhe i paqëndrueshëm, i cili u përkeqësua nga vendosja e tatimit të sheshtë në vitin 2007. Ky sistem uli progresivitetin e taksave, duke rritur barrën mbi shtresat me të ardhura të ulëta dhe duke krijuar një strukturë të pabarabartë të taksimit. Të ardhurat nga tatimet direkte dhe TVSH-ja pësuan rënie në disa vite, duke krijuar boshllëqe buxhetore dhe duke kufizuar mundësinë për financimin e politikave publike.

Më në fund, investimet e pamatura dhe mungesa e analizave të fizibilitetit janë një shembull i qartë i dështimeve të kësaj periudhe. Projekte si autostrada Durrës-Kukës dhe të tjera të ngjashme kishin kosto shumë më të larta se parashikimet fillestare dhe nuk arritën të gjeneronin kthimin ekonomik të pritur. Në disa raste, projektet mbetën të papërfunduara ose u realizuan me mangësi të theksuara në cilësi, duke përfaqësuar një shpërdorim të madh të fondeve publike dhe një humbje të mundësive për zhvillim.

Trashëgimia e këtyre problemeve ka vazhduar të ndikojë rëndë financat publike dhe ekonominë shqiptare deri në ditët e sotme. Borxhi publik vazhdon të mbetet mbi nivelin 60% të PBB, duke kufizuar hapësirën për politika të reja dhe emergjente, ndërsa mosbesimi i biznesit dhe vështirësitë në realizimin e reformave strukturore kanë frenuar rritjen ekonomike dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Ndërkohë, presionet sociale të krijuara nga kufizimet e shpenzimeve publike kanë përkeqësuar cilësinë e jetesës për shumë qytetarë, duke kërkuar një përballje të vazhdueshme me pasojat e trashëgimisë së së kaluarës.

Analiza e periudhës pas vitit 2013 deri më sot tregon disa ndryshime të rëndësishme në qasjen ndaj financave publike, duke përfshirë përpjekje për të adresuar disa nga problemet e trashëguara, por edhe sfida të reja që kanë ndikuar në zhvillimin ekonomik dhe qëndrueshmërinë fiskale.

Në periudhën pas vitit 2013, qeveritë e kanë trajtuar borxhin publik si një prioritet për stabilizim. Borxhi publik, i cili në vitin 2013 ishte 62.2% e PBB, vazhdoi të rritet gjatë viteve të para të pas 2013, duke arritur në mbi 70% të PBB gjatë pandemisë COVID-19, por më pas ka treguar tendenca stabilizimi në nivele rreth 60-65% të PBB. Ky menaxhim është arritur kryesisht përmes:

• Disiplinimit më të madh të shpenzimeve publike në periudhën 2014-2019.
• Marrëveshjeve për shlyerjen graduale të detyrimeve të prapambetura ndaj bizneseve.
• Rritjes së të ardhurave buxhetore, veçanërisht nga përmirësimet në mbledhjen e taksave.

Megjithatë, borxhi publik mbetet ende i lartë dhe është një kufizues për financimin e investimeve të reja kapitale. Në vitet e fundit, ai është përballur me presion nga rritja e interesave globale dhe pasojat e inflacionit, që kanë rritur koston e shërbimit të borxhit.

Pas vitit 2013, qeveritë kanë ndërmarrë hapa për të reduktuar detyrimet e prapambetura ndaj bizneseve, duke implementuar një sistem më të mirë të menaxhimit të pagesave publike. Në vitet 2014-2016, pati përpjekje për të zgjidhur detyrimet e trashëguara në sektorët e ndërtimit, shërbimeve dhe furnizimeve, duke përmirësuar përputhjen midis shpenzimeve dhe të ardhurave. Megjithatë, probleme të reja janë shfaqur, duke përfshirë krijimin e detyrimeve të tjera të lidhura me kontratat e partneriteteve publik-private (PPP), të cilat përbëjnë një barrë afatgjatë për buxhetin e shtetit.

Qasja ndaj investimeve publike ndryshoi, duke kaluar nga projektet madhore me kosto të lartë dhe pa fizibilitet, drejt partneriteteve publik-private (PPP). Këto kontrata janë përdorur si një mënyrë për të financuar infrastrukturën dhe shërbimet publike pa rritur borxhin e drejtpërdrejtë. Megjithatë, PPP-të kanë ngritur shqetësime për transparencën, efektivitetin ekonomik dhe barrën afatgjatë mbi buxhetin. Projektet e mëdha, si koncesionet për rrugët dhe shëndetësinë, janë kritikuar për mungesë analize mbi impaktin ekonomik dhe për favorizim të subjekteve të caktuara private.

Në vitet pas 2013, ka pasur përpjekje për të rritur të ardhurat publike përmes reformave fiskale. Ndryshimet më të rëndësishme përfshijnë kalimin nga tatimi i sheshtë në tatimin progresiv në vitin 2014, i cili rriti barrën fiskale për individët dhe bizneset me të ardhura më të larta, ndërkohë që përmirësoi drejtësinë fiskale. Po ashtu, ka pasur përmirësime në teknologjinë dhe sistemet e mbledhjes së taksave, duke ulur nivelin e informalitetit dhe duke rritur të ardhurat nga TVSH-ja dhe tatimet e tjera. Megjithatë, informaliteti vazhdon të mbetet një sfidë e madhe, sidomos në sektorët e ndërtimit, bujqësisë dhe shërbimeve.

Në periudhën pas vitit 2013 ka pasur investime më të mëdha në modernizimin e administratës tatimore dhe doganave. Sistemet elektronike, si “tatimi elektronik”, kanë përmirësuar mbledhjen e të ardhurave dhe transparencën. Megjithatë, korrupsioni në sektorin publik mbetet një problem, duke minuar besimin e publikut dhe duke kufizuar efektivitetin e masave të ndërmarra.

Shpenzimet publike kanë qenë më të orientuara drejt sektorëve të arsimit, shëndetësisë dhe mbështetjes sociale. Megjithatë, politikat sociale janë përballur me vështirësi të mëdha për shkak të mungesës së burimeve të mjaftueshme dhe presionit nga inflacioni dhe rritja e kostos së jetesës. Krizat e fundit, përfshirë pandeminë COVID-19 dhe rritjen e çmimeve të ushqimeve dhe energjisë, kanë ekspozuar kufizimet e sistemit aktual të mbrojtjes sociale dhe të politikave mbështetëse për shtresat e varfra.

Në vitet e fundit, Shqipëria është përballur me sfida të reja, të cilat përfshijnë ndikimin e inflacionit të importuar dhe krizave globale. Rritja e çmimeve të ushqimeve dhe energjisë ka shtuar presion mbi familjet dhe bizneset, ndërsa borxhi publik mbetet një faktor kufizues për politikat qeveritare. Ndërkohë, ekonomia ka treguar një rritje të moderuar (3.94% në 2023), por pa një bazë të fortë për të përballuar sfidat afatgjata.

Ndryshimet midis periudhave para vitit 2013 dhe pas vitit 2013 pasqyrojnë një tranzicion nga një fazë e dominuar nga shpenzime të pakontrolluara dhe prioritete të paqarta ekonomike drejt një periudhe me përpjekje për disiplinë fiskale dhe përmirësim të sistemit të të ardhurave publike. Para vitit 2013, shpenzimet publike të larta, shpesh pa analizë fizibiliteti, dhe borxhi në rritje ishin karakteristikat kryesore që e zhvendosën ekonominë drejt një qëndrueshmërie të dobët fiskale. Investimet madhore, si autostrada Durrës-Kukës, përfshinë kosto të papara dhe mungesë përfitimesh afatgjata, duke thelluar borxhin publik dhe krijuar një ambient investimesh joefektiv.

Nga ana tjetër, periudha pas vitit 2013 është karakterizuar nga masa për të ulur deficitin dhe për të stabilizuar borxhin publik, por gjithashtu ka hasur sfida të reja. Ndërhyrjet për shlyerjen e detyrimeve të prapambetura ndaj bizneseve dhe implementimi i tatimit progresiv sollën disa përmirësime në të ardhurat buxhetore dhe uljen e pabarazive. Megjithatë, partneritetet publik-private (PPP), një instrument i përdorur për të financuar projekte të mëdha pa rritur borxhin formal, janë kritikuar për transparencë të dobët dhe kosto afatgjata për buxhetin e shtetit.

Gjithashtu, inflacioni dhe pasiguritë globale të viteve të fundit kanë rritur presionet mbi ekonominë dhe popullsinë. Rritja e çmimeve të energjisë dhe ushqimeve, si dhe kostoja e shërbimit të borxhit, kanë penguar qeverinë të përqendrohet në investime afatgjata ose reforma strukturore. Përkundër disa përpjekjeve për disiplinë fiskale, borxhi publik mbetet mbi nivelet optimale, ndërsa sfidat me korrupsionin dhe informalitetin vazhdojnë të ndikojnë negativisht në klimën ekonomike dhe besimin e qytetarëve. Në përgjithësi, ndërsa periudha pas vitit 2013 ka sjellë përmirësime në disa tregues fiskalë dhe administrativë, progresi ka qenë i ngadalshëm dhe shpesh i paqëndrueshëm, duke lënë hapësirë për shqetësime mbi transparencën dhe efektivitetin e politikave publike. Kjo nxjerr në pah se reformat e thella strukturore mbeten një domosdoshmëri për të krijuar një bazë të qëndrueshme për rritjen ekonomike dhe mirëqenien shoqërore.