A rrezikon amendimi i ligjit për portet turistike konkurrencën dhe interesin publik?

Në këtë debat nuk flasim thjesht për një amendim teknik ligjor.

Çfarë është në lojë është mënyra se si Shqipëria menaxhon asetet strategjike publike, veçanërisht portet, të cilat janë monopole natyrore dhe pjesë e pronës publike.

Ato ndikojnë drejtpërdrejt në sigurinë detare, mjedisin dhe aksesin publik dhe çdo ndryshim në rregullat që i rregullojnë nuk mund të trajtohet vetëm si një çështje investimesh private.

Turizmi është një nga motorët kryesorë ekonomikë të vendit, duke kontribuar rreth 26.4% të PBB-së në vitin e fundit, sipas llogaritjeve nga ALTAX të bazuara në statistikat e INSTAT dhe Banka e Shqipërisë dhe metodologjinë e Bankës Botërore.

Bregdeti shqiptar është një aset me potencial të lartë për zhvillim luksoz dhe turizëm elitist. Për të konkuruar me destinacione si Kroacia dhe Greqia, vendi ka nevojë për infrastrukturë portuale moderne, përfshirë marina për jahte dhe porte cruise.

Natyrisht që pa këto investime, potenciali i bregdetit rrezikon të mbetet i pashfrytëzuar.

Por portet nuk funksionojnë si bizneset private.

Ato përbëjnë infrastrukturë strategjike me ndikim të gjerë publik, dhe çdo përjashtim nga rregullat e konkurrencës prek drejtpërdrejt themelet e ekonomisë së tregut dhe të aksesit të barabartë. Kjo qasje nuk është thjesht një zgjedhje politike, pasi ajo përcakton nëse pasuritë publike do të administrohen për interesin e përgjithshëm apo do të përqendrohen në pak duar private.

Amendimi i ligjit “Për portet turistike”, i porpozuar nga deputetja Sinaj parashikon që, në rastet kur një subjekt ka marrë statusin “investim/investitor strategjik, procedurë e asistuar/veçantë” nga Komiteti i Investimeve Strategjike dhe porti turistik është pjesë përbërëse e investimit të miratuar, ndërtimi dhe operimi i portit të përjashtohet nga regjimi i zakonshëm i parashikuar në nenin 6 të ligjit.

Procedurat dhe dokumentacioni për lidhjen e kontratës do të përcaktohen me vendim të Këshillit të Ministrave.

Kjo do të thotë se amendimi nuk eliminon çdo rregullim ligjor, por zëvendëson një procedurë konkurruese të përgjithshme me një regjim të veçantë administrativ, të lidhur me statusin “strategjik” dhe me vendimmarrje ekzekutive.

Pikërisht këtu qëndron thelbi i debatit.

Instrumenti i investimeve strategjike ekziston që nga viti 2015 dhe synon, në teori, të tërheqë investime të mëdha mbi 50–100 milionë euro, të krijojë vende pune dhe të sjellë transferim teknologjie. Disa projekte në sektorin e energjisë dhe turizmit kanë funksionuar me sukses të kufizuar, duke treguar se mekanizmi mund të jetë efektiv në raste të caktuara.

Mbështetësit e amendimit argumentojnë se heqja e “mbivendosjeve burokratike” është e nevojshme për të tërhequr shpejt kapital për marina luksoze në zona si Sazani dhe Zvërneci.

Në aspektin formal, ky argument ka një bazë procedurale, pasi nëse një investim është miratuar tashmë si strategjik, kërkimi i një procedure të dytë mund të konsiderohet si dyfishim procesesh.

Megjithatë, problemi nuk qëndron te përshpejtimi, por te natyra e procesit.

Statusi strategjik nuk është i barasvlershëm me një procedurë të hapur konkurruese. Ai jepet mbi bazën e aplikimit të një subjekti të caktuar dhe një vendimmarrjeje administrative, jo përmes një gare midis disa operatorëve për të njëjtin aset publik.

Pra, kemi kalim nga konkurrenca e hapur në seleksionim administrativ. Kjo rrit hapësirën e vendimmarrjes sipas vlerësimit të vetë qeverisë dhe ul nivelin e garancive të përcaktuara qartë në ligj.

Përvoja shqiptare tregon se përjashtimet nga procedurat konkurruese kanë prodhuar kosto të larta për buxhetin dhe probleme serioze transparence, si në rastet e inceneratorëve, projekteve rrugore apo disa aseteve turistike të dhëna pa garë.

Argumenti i “heqjes së burokracisë” nuk mund të zëvendësojë analizën ekonomike dhe konkurrencën reale.

Pretendimi se amendimi ka “zero efekt financiar” është i dobët në mungesë të një analize të detajuar.

Studimet e Bankës Botërore dhe FMN tregojnë se procedurat konkurruese rrisin vlerën e kontratave për shtetin me 10–30%.

Kur nuk ka garë, shteti mund të humbasë tarifa, ndarje të ardhurash dhe kushte investimi që do të ishin negociuar në një ambient konkurrues. Kjo nuk do të thotë automatikisht se shteti humbet, por nënkupton një risk real që kërkon vlerësim të thelluar financiar.

Mungesa e një masterplani kombëtar për portet dhe e një vlerësimi strategjik të ndikimit përbën një boshllëk serioz. Vendimet për asete strategjike nuk mund të merren në mungesë të një kornize kombëtare që adreson konkurrencën, mjedisin, sigurinë dhe aksesin publik.

Amendimi ngre gjithashtu shqetësime lidhur me barazinë para ligjit dhe standardet europiane të prokurimit publik.

Heqja e garës për një kategori të privilegjuar investitorësh duhet të justifikohet me analiza të forta dhe mekanizma të qartë kontrolli, përndryshe rrezikon të perceptohet si diferencim i pajustifikuar. Në një kontekst ku Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit është 39/100 (Transparency International, 2025), rreziku i favorizimit klientelist nuk është hipotetik.

Efektet afatgjata makroekonomike gjithashtu duhen konsideruar si pjesë e rëndësishme e debatit aktual.

Përqendrimi i porteve në duar të pakta private mund të ndikojë në çmime, akses dhe strukturën e konkurrencës në tregun turistik. Një precedent i tillë mund të dobësojë gradualisht ekonominë e tregut dhe të krijojë tension me standardet e integrimit europian.

Investimet strategjike janë të nevojshme dhe të mirëseardhura.

Por zhvillimi i bregdetit duhet të shoqërohet me garanci reale për transparencë, konkurrencë dhe mbrojtje të interesit publik. Çdo projekt portual duhet të mbështetet në analizë ekonomike të plotë, konsultim publik, kritere të qarta për statusin strategjik, mbikëqyrje parlamentare, klauzolë rikthimi afatgjatë dhe një pjesë të garantuar të të ardhurave për shtetin. Çdo përjashtim duhet të jetë në përputhje të plotë me acquis të BE-së.

Zhvillimi i bregdetit duhet t’i shërbejë ekonomisë kombëtare, qytetarëve dhe brezave të ardhshëm dhe nuk duhet të krijojë struktura privilegji.

Kur konkurrenca zëvendësohet nga seleksionimi administrativ pa garanci të forta, ligji rrezikon të humbasë funksionin e tij si instrument i shtetit të së drejtës dhe të shndërrohet në mjet për shpërndarje favoreve.

Kostoja, në fund paguhet nga publiku.