Buxheti 2027: Përqendrimi i investimeve, angazhimet afatgjata dhe pabarazia e rezultateve institucionale
Analiza sipas institucioneve e investimeve publike për vitin 2027 nxjerr në pah një tipar të rëndësishëm të politikës buxhetore: kapitali publik po përqendrohet në një numër të kufizuar institucionesh dhe projektesh, ndërsa lidhja ndërmjet fondeve të akorduara, objektivave të deklaruara dhe rezultateve të matshme mbetet e pabarabartë.
Në pamje të parë, buxheti paraqet një portofol të gjerë investimesh, me vlerë totale 1,592.6 miliardë lekë për periudhën e projektuar. Por kjo shifër duhet lexuar me kujdes. Lista institucionale e projekteve përmban 183.2 miliardë lekë investime të planifikuara për vitin 2027 dhe 612.7 miliardë lekë angazhime që shtrihen përtej vitit 2029. Duke përfshirë Planin e Rritjes, fondin e rindërtimit dhe të ardhurat e arsimit të lartë, investimet e vitit arrijnë në 200.3 miliardë lekë. Pra, kemi një portofol të konsiderueshëm financiar, por edhe një ekspozim afatgjatë që kërkon vlerësim përtej kufirit të një viti buxhetor.
Përqendrimi i investimeve në tri institucione përcaktojnë drejtimin e kapitalit publik
Të dhënat tregojnë se Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë, Ministria e Mbrojtjes dhe Fondi Shqiptar i Zhvillimit përthithin së bashku 139 miliardë lekë, ose rreth 76% të investimeve të përfshira në listën institucionale për vitin 2027.

Ky përqendrim nuk është problem në vetvete.
Infrastruktura, siguria dhe zhvillimi territorial kanë nevoja të konsiderueshme kapitale. Çështja është nëse ky orientim përfaqëson zgjedhjen më produktive për ekonominë dhe nëse institucionet që marrin pjesën më të madhe të fondeve kanë kapacitetin administrativ, teknik dhe financiar për t’i kthyer ato në rezultate.
Në rastin e Infrastrukturës dhe Energjisë, investimet arrijnë në 68 miliardë lekë për vitin 2027, ndërsa vlera e përgjithshme e portofolit është 831.9 miliardë lekë. Rreth 448.8 miliardë lekë, ose 54%, parashikohet të paguhen pas vitit 2029. Kjo e bën sektorin një nga burimet kryesore të angazhimeve shumëvjeçare të financave publike. Porti i ri i Durrësit në Porto Romano, koncesionet rrugore, projektet hekurudhore dhe infrastruktura digjitale janë ndër ndërhyrjet kryesore. Megjithatë, përmasat financiare të këtyre projekteve kërkojnë transparencë të vazhdueshme mbi kostot përfundimtare, afatet dhe përfitimet ekonomike.
Një tjetër çështje është diferenca ndërmjet ambicies së objektivave dhe burimeve të dukshme në listën e investimeve. Për shembull, ulja e humbjeve në rrjetin e ujit nga 57% në 50% deri në vitin 2029 është objektiv i rëndësishëm, por kërkon investime të konsiderueshme dhe të identifikueshme. Nëse lidhja ndërmjet objektivit, kostos dhe projektit nuk bëhet e qartë, atëherë objektivi rrezikon të mbetet më shumë deklarativ sesa i garantuar financiarisht.
Mbrojtja me rritje të financimit dhe kërkesë më të lartë për llogaridhënie
Mbrojtja përbën një nga ndryshimet më të rëndësishme në strukturën e investimeve publike. Për vitin 2027 parashikohen 43.7 miliardë lekë investime, nga të cilat 29.2 miliardë financohen brenda vendit dhe 14.5 miliardë nga burime të huaja. Portofoli përfshin 279 projekte, por vetëm 99 prej tyre marrin financim në vitin 2027. Rreth 87% e fondeve të vitit shkojnë për projekte në vazhdim.
Veçanërisht domethënëse është trajektorja e financimit të brendshëm: nga 24.1 miliardë lekë në vitin 2026, në 29.2 miliardë në 2027, 36.9 miliardë në 2028 dhe 44 miliardë në 2029. Kjo përfaqëson një rritje prej 51% nga viti 2027 në vitin 2029 dhe e çon peshën e Mbrojtjes në 32.6% të investimeve të brendshme në fund të periudhës.
Investimet në armatime, anije patrulluese, mbrojtje ajrore, emergjencë civile, sisteme kundër dronëve dhe shkollën e aviacionit pasqyrojnë orientimin drejt modernizimit të kapaciteteve ushtarake. Por dokumentacioni nuk ofron tregues sasiorë të mjaftueshëm për të matur se çfarë kapacitetesh të reja do të krijohen, në çfarë afati dhe me çfarë niveli gatishmërie.
Një element që kërkon sqarim të posaçëm është financimi i huaj. Në listë identifikohet një komponent kredie prej 12.5 miliardë lekësh në vit, me burim kreditori të paspecifikuar, për kapacitete të lidhura me modernizimin. Kjo shumë përfaqëson një pjesë të konsiderueshme të financimit të huaj të vitit 2027. Pa identifikimin e burimit, kushteve të financimit dhe detyrimeve përkatëse, vlerësimi i plotë i fizibilitetit mbetet i kufizuar.
Prandaj, rritja e buxhetit të Mbrojtjes duhet të shoqërohet me një standard më të lartë të transparencës, të matjes së rezultateve dhe të kontrollit të angazhimeve shumëvjeçare. Siguria kombëtare kërkon investime, por edhe prova se këto investime krijojnë kapacitete reale.
Kapitali publik dhe zhvillimi ekonomik, ku janë rezultatet e pritshme?
Në sektorin e bujqësisë, investimet prej 6 miliardë lekësh synojnë kryesisht ujitjen, kullimin dhe mbrojtjen nga përmbytjet. Megjithatë, objektivat e eksporteve bujqësore parashikojnë rritje më të ngadaltë se rritja nominale e ekonomisë, ndërsa punësimi në sektor rritet shumë pak. Kjo tregon se politika e investimeve ende nuk e demonstron qartë se si do të përkthehet infrastruktura bujqësore në produktivitet më të lartë, zgjerim të prodhimit dhe rritje të konkurrueshmërisë.
Në shëndetësi, investimet prej 5.4 miliardë lekësh shoqërohen me tregues më të larmishëm të shërbimeve. Parashikohen rritje të numrit të pacientëve, ndërhyrjeve kardiologjike, dializës dhe shërbimeve të radioterapisë, si dhe ulje e kohës së reagimit të urgjencës. Megjithatë, mungojnë tregues të rëndësishëm për cilësinë klinike, shpenzimet që familjet paguajnë nga xhepi dhe kohëzgjatjen e pritjes për shërbime. Kjo e kufizon mundësinë për të gjykuar nëse rritja e kapacitetit përkthehet realisht në përmirësim të shëndetit të popullsisë.
Arsimi ka një profil relativisht më të favorshëm në planifikimin kohor të investimeve, ku vetëm 3% e vlerës së portofolit mbetet pas vitit 2029. Por treguesit janë kryesisht të përqendruar te ndërtimi i klasave, transporti, bursat dhe infrastruktura. Rezultatet e të nxënit, cilësia e formimit dhe lidhja e arsimit profesional me kërkesat e tregut të punës nuk maten me të njëjtin nivel qartësie. Një sistem arsimor nuk mund të vlerësohet vetëm nga numri i klasave të ndërtuara, por nga aftësitë që fiton brezi i ri dhe mundësitë që krijohen për punësim e zhvillim.
Në mjedis, problematika është edhe më e dukshme. Objektivat për trajtimin e mbetjeve dhe ndërtimin e impianteve rajonale shtrihen në një periudhë kur një pjesë e konsiderueshme e financimit të projekteve mbetet pas vitit 2029. Kjo krijon një hendek kohor ndërmjet rezultateve që kërkohen dhe investimeve që duhet t’i mundësojnë ato.
Sigurimet shoqërore dhe shëndetësore, presion në rritje mbi buxhetin
Një nga gjetjet më të rëndësishme të analizës së Buxhetit 2027 lidhet me qëndrueshmërinë e skemave të sigurimeve.
Skema e sigurimeve shoqërore parashikohet të financohet me 215.6 miliardë lekë, përveç 4 miliardë lekëve për politika të reja pensionesh dhe 20 miliardë lekëve për bonusin. Të ardhurat nga kontributet janë 182.3 miliardë lekë, ndërsa diferenca mbulohet nga buxheti i shtetit.
Nëse merret parasysh vetëm skema bazë, mbulimi nga kontributet është 84.5%. Por, duke përfshirë politikat e reja dhe bonusin, ky mbulim zbret në 76.1% në vitin 2027 dhe parashikohet të arrijë në 71.2% në vitin 2029.
Edhe sigurimet shëndetësore shfaqin varësi të lartë nga financimi buxhetor. Nga 70.8 miliardë lekë financim, vetëm 28 miliardë mbulohen nga kontributet, ose rreth 39.6%.
Këto të dhëna nuk nënkuptojnë se mbështetja buxhetore për pensionet apo shëndetësinë është e panevojshme. Përkundrazi, ajo është pjesë e përgjegjësisë sociale të shtetit. Por, në mungesë të një modeli të qartë të qëndrueshmërisë afatmesme dhe afatgjatë, rritja e transfertave mund të kufizojë hapësirën për investime të tjera publike dhe të shtojë presionin mbi financat publike.
Pushteti vendor me rritje nominale, por tkurrje reale dhe varësi nga burime të kufizuara
Buxheti vendor parashikohet të rritet nga 112 miliardë lekë në vitin 2026 në 114.6 miliardë lekë në vitin 2027. Por, me një inflacion të parashikuar prej 3%, kjo përkthehet në rënie reale prej rreth 0.6%.
Për më tepër, struktura e të ardhurave vendore tregon një varësi të konsiderueshme nga transfertat qendrore dhe nga taksa e ndikimit në infrastrukturë për ndërtimet e reja. Në tetë muajt e vitit 2026, kjo taksë ka siguruar 23.9 miliardë lekë, ose 64% të taksave vendore të raportuara për periudhën. Një varësi e tillë e lidh kapacitetin financiar të bashkive me ciklin e ndërtimit, duke krijuar ekspozim ndaj luhatjeve të tregut të pasurive të paluajtshme.
Një problem tjetër është realizimi i investimeve. Nga 6.6 miliardë lekë fonde të disponueshme për rindërtimin, janë përdorur vetëm 0.98 miliardë lekë, ose 14.8%. Kjo tregon se kapaciteti për të absorbuar fondet dhe për të realizuar projektet mbetet një çështje po aq e rëndësishme sa vetë madhësia e buxhetit.
Në këtë kuptim, decentralizimi nuk duhet matur vetëm me rritjen nominale të transfertave, por me autonominë reale financiare, cilësinë e shërbimeve dhe aftësinë e bashkive për të realizuar investime me ndikim në komunitet.
Problemi i përbashkët i buxhetit mbetet mungesa e lidhjes së plotë ndërmjet fondeve dhe rezultateve
Përtej dallimeve ndërmjet institucioneve, analiza evidenton një dobësi të përbashkët në mënyrën se si paraqitet dhe argumentohet investimi publik.
Në disa sektorë ka objektiva sasiorë, por mungojnë kostot për njësi dhe treguesit e ndikimit. Në të tjerë, ka projekte me vlera të mëdha dhe afate shumëvjeçare, por pa shpjegim të mjaftueshëm për përfitimin ekonomik dhe social që pritet të prodhojnë. Në raste të tjera, objektivat janë ambicioze, por financimi përkatës shtyhet pas vitit 2029.
Kjo krijon tri boshllëqe të rëndësishme:
- Boshllëku i fizibilitetit, nëse financimi, afati dhe kapaciteti zbatues janë realisht në përputhje me objektivat.
- Boshllëku i efektivitetit, nëse shpenzimi prodhon përmirësim të matshëm në shërbime, produktivitet dhe mirëqenie.
- Boshllëku i llogaridhënies, nëse institucionet mund të provojnë se fondet janë përdorur sipas objektivave dhe se rezultatet janë arritur.
Këto nuk janë vetëm çështje teknike të planifikimit buxhetor. Ato përcaktojnë cilësinë e qeverisjes së financave publike dhe besimin e qytetarëve te mënyra se si përdoren burimet e përbashkëta.
Në vlerësimin tonë, struktura institucionale e investimeve për vitin 2027 tregon një buxhet me përqendrim të lartë financiar, angazhime të konsiderueshme përtej vitit 2029 dhe kapacitet të pabarabartë për të demonstruar rezultatet e pritshme.
Nuk është e mjaftueshme që institucionet të paraqesin lista projektesh, shuma financimi dhe objektiva të përgjithshme. Për çdo projekt me peshë duhet të jetë e mundur të identifikohet qartë problemi që synon të zgjidhë, kostoja e plotë, burimi i financimit, afati i përfundimit, përfituesit dhe treguesit me të cilët do të matet suksesi.
Kjo kërkon një ndryshim në mënyrën e vlerësimit të buxhetit drejt llogaridhënies se çfarë vlere publike është krijuar me këto para?
Në këtë kuadër, tri institucione që përthithin pjesën më të madhe të investimeve duhet të mbajnë edhe përgjegjësi proporcionale për transparencën dhe rezultatet. Po kështu, sektorët që ndikojnë drejtpërdrejt në kapitalin njerëzor, si arsimi dhe shëndetësia, duhet të vlerësohen jo vetëm nga infrastruktura e financuar, por nga përmirësimi i cilësisë së jetës dhe i mundësive për qytetarët.
Përfundimisht, fizibiliteti i Buxhetit 2027 përcaktohet nga aftësia për t’i përfunduar programet e planifikuara në mënyrë ambizcioze (euforike), për të menaxhuar detyrimet që krijojnë dhe për të prodhuar rezultate që qytetarët mund t’i ndiejnë.
Ky buxhet i madh, si i pëlqen qeverisë të shprehet politikisht duhet të krijojë më shumë se infrastrukturë dhe asete, pasi NE tatimpaguesit kërkojmë produktivitet, shërbime më të mira, siguri ekonomike dhe besim te institucionet.
Ky është standardi me të cilin e vlerësojmë cilësinë e investimeve publike dhe vetë efektivitetin e qeverisjes.
* Përmbledhje nga analiza “BUXHETI 2027 – Qëndrueshmëria fiskale dhe kufijtë e transformimit ekonomik”
Leave a Reply
You must be logged in to post a comment.