Analiza kërkimore për taksimin e profesionistëve të lirë në Ballkanin Perëndimor

Tatimi, kontributet shoqërore dhe konkurrueshmëria e profesionistëve të lirë në BP6 – 2026

ALTAX publikon raportin e ri “Tatimi dhe Kontributet e Profesionistëve të Lirë në Ballkanin Perëndimor – PIT, Vetëpunësimi, Mbrojtja Sociale dhe Tatimi në Burim – 2026”, një analizë krahasuese e gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor: Shqipërisë, Kosovës, Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut, Serbisë dhe Bosnjë-Hercegovinës.

Studimi i ALTAX Observatory shkon përtej krahasimit tradicional të normave tatimore. Përmes Modelit të Barrës Fiskale me tre nivele, analiza vlerëson jo vetëm normën statutore të tatimit mbi të ardhurat personale, por edhe barrën mbi bazën tatimore pas zbritjeve dhe barrën totale të detyrueshme, duke përfshirë kontributet shoqërore. Modeli testohet në katër nivele të ardhurash bruto vjetore: €10,000, €25,000, €50,000 dhe €100,000.

Gjetja kryesore është se norma e tatimit nuk tregon të gjithë barrën

Raporti evidenton se baza tatimore, regjimet e zbritjeve dhe kontributet e detyrueshme kanë ndikim më të madh mbi barrën reale sesa vetë norma e PIT-it. Për këtë arsye, krahasimi i sistemeve tatimore nuk mund të mbështetet vetëm te norma nominale.

Një normë prej 10% mbi €100,000 me pak zbritje nuk prodhon të njëjtën barrë si një normë prej 10% mbi të njëjtën të ardhur pas zbritjeve të konsiderueshme. Pikërisht këtu shfaqet ajo që raporti identifikon si “tax-base arbitrage” rajonal.

Një nga gjetjet më të rëndësishme të studimit lidhet me trajtimin e ndryshëm të profesionistëve të lirë dhe punëmarrësve në skemat e sigurimeve shoqërore.

Në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Bosnjë-Hercegovinë, profesionistët e lirë nuk kanë detyrim për kontribute shoqërore, ose kontributet janë vullnetare, ndërsa punëmarrësit përballen me një barrë të konsiderueshme kontributesh. Në Shqipëri, diferenca arrin në rreth 28 pikë përqindjeje.

Sipas analizës, kjo diferencë krijon një kanal të rëndësishëm arbitrazhi midis punësimit dhe vetëpunësimit dhe mund të ndikojë në formalizimin e tregut të punës, bazën e kontributeve dhe qëndrueshmërinë afatgjatë të sistemit të mbrojtjes sociale.

Modeli ALTAX e pozicionon Shqipërinë me një barrë totale fiskale për profesionistët e lirë rreth 12% të të ardhurave bruto në skenarët e analizuar, relativisht të qëndrueshme përgjatë niveleve të të ardhurave.

Kjo e vendos Shqipërinë në një pozicion konkurrues për profesionistët e lirë me të ardhura të mesme dhe të larta. Megjithatë, raporti nënvizon se diferenca e madhe midis barrës së punëmarrësve dhe profesionistëve të lirë për kontributet shoqërore mbetet një çështje e rëndësishme për neutralitetin e sistemit tatimor dhe formalizimin e tregut të punës.

Një tjetër element i rëndësishëm është pragu i TVSH-së. Për Shqipërinë ai është rreth €100,000, ndërsa në vendet e tjera të BP6 varion nga rreth €16,250 në Maqedoninë e Veriut deri në rreth €68,085 në Serbi.

Rajoni po ndahet në modele të ndryshme fiskale.

Analiza identifikon një fragmentim të qartë të sistemeve të taksimit të profesionistëve të lirë.

Nga njëra anë janë vendet me barrë relativisht të ulët dhe pa kontribute të detyrueshme, ndërsa nga ana tjetër vendet që aplikojnë një model me barrë më të plotë fiskale dhe mbrojtje sociale më të gjerë.

Serbia paraqitet si sistemi me barrën më të lartë dhe më progresive në skenarët e modelit ALTAX, ndërsa Bosnjë-Hercegovina rezulton me barrën më të ulët. Kosova qëndron në një nivel të ndërmjetëm dhe me një barrë relativisht të qëndrueshme.

Dimensioni ndërkufitar po bëhet gjithnjë më i rëndësishëm

Për profesionistët që ofrojnë shërbime IT, konsulencë, dizajn dhe shërbime të tjera profesionale jashtë vendit, raporti analizon edhe TVSH-në, reverse charge, tatimin në burim (WHT), marrëveshjet për shmangien e tatimit të dyfishtë (DTT) dhe rrezikun e krijimit të një Permanent Establishment (PE).

Në shërbimet B2B, mekanizmi reverse charge mbetet një nga elementet kryesore të trajtimit ndërkufitar. Ndërkohë, ekspozimi ndaj WHT dhe mbrojtja nga DTT-të mund të ndryshojnë ndjeshëm koston reale të aktivitetit sipas juridiksionit dhe marrëdhënies me klientin.

Çfarë tregon analiza për politikëbërjen?

Raporti nuk synon të shpallë një “vend fitues”. Ai e vendos diskutimin në katër dimensione kryesore:

• neutraliteti tatimor midis punësimit dhe vetëpunësimit;
• mbrojtja sociale e profesionistëve të lirë;
• thjeshtësia administrative dhe kostoja e pajtueshmërisë;
• konkurrueshmëria ndërkufitare për talentin dhe shërbimet dixhitale.

Në këtë kuadër, raporti sugjeron se një sistem më neutral kërkon të trajtojë jo vetëm normën e PIT-it, por edhe kontributet shoqërore, bazën tatimore, zbritjet, TVSH-në dhe trajtimin e të ardhurave ndërkufitare.

Një debat i ri për ekonominë e punës së pavarur është një dimension tjetër i analizës.

Rritja e punës në distancë, platformave dixhitale dhe shërbimeve B2B ndërkufitare po e kthen profesionistin e lirë në një komponent gjithnjë e më të rëndësishëm të tregut të punës në Ballkanin Perëndimor.

Për këtë arsye, mënyra se si vendet e rajonit taksojnë profesionistët e lirë nuk është më vetëm një çështje teknike tatimore. Ajo lidhet drejtpërdrejt me formalizimin e punës, mbrojtjen sociale, konkurrueshmërinë fiskale dhe aftësinë e vendeve për të tërhequr dhe mbajtur talentin dixhital.

Raporti i plotë bilingual (Shqip / English) është pjesë e publikimeve kërkimore të ALTAX Observatory dhe synon të kontribuojë në debatin profesional mbi zhvillimin e politikave fiskale dhe të tregut të punës në Ballkanin Perëndimor.