A po jetohet më mirë në Shqipëri në 2025-2026?

Përgjigjja e drejtpërdrejtë ndaj pyetjes nëse jetohet më mirë në Shqipëri është po, por me disa rezerva të rëndësishme.

Shqipëria në vitin 2025 paraqet një nivel më të lartë mirëqenieje krahasuar me vitin 2015, por ky përmirësim nuk është shpërndarë në mënyrë të barabartë dhe nuk është ende plotësisht i qëndrueshëm.
Në aspektin e progresit të përgjithshëm, treguesit kryesorë dëshmojnë se vendi ka avancuar ndjeshëm gjatë dekadës së fundit. Albania Wellbeing Index (AWI) është rritur nga 52.4 në 71.2 pikë, duke shënuar një rritje prej 35.9%. Shqipëria ka hyrë për herë të parë në kategorinë “Very High Human Development”, me një Human Development Index (HDI) prej 0.810. Po ashtu, shumica e treguesve objektivë që lidhen me varfërinë, jetëgjatësinë, arsimin dhe nivelin e lumturisë tregojnë përmirësime të qarta.
Megjithatë, ky progres nuk ka përfshirë të gjithë qytetarët në të njëjtën masë. Vlerësohet se rreth 30–40% e popullsisë, veçanërisht banorët e zonave rurale, pensionistët dhe familjet me të ardhura të ulëta, kanë përfituar pak ose aspak nga rritja e mirëqenies.

Rreth 900,000 qytetarë vazhdojnë të jetojnë në kushte privimi material dhe social të rëndë, ndërsa 40.5% e popullsisë mbetet në rrezik varfërie ose përjashtimi social sipas treguesit AROPE.
Për më tepër, përmirësimi aktual nuk konsiderohet plotësisht i qëndrueshëm. Ekzistojnë disa bllokues strukturorë, si ndotja e mjedisit, emigrimi i vazhdueshëm i kapitalit njerëzor, dobësitë e sistemit fiskal dhe varësia energjetike, të cilët mund të frenojnë ose madje të kthejnë pas fitimet e arritura deri më sot.

Por nëse nuk do të kryhen reforma të thella dhe afatgjata, vendi rrezikon të mbetet në atë që literatura ekonomike e përkufizon si “kurthi i mirëqenies së mesme”, pra rritje pa rishpërndarje.
Analiza e gjashtë dimensioneve kryesore të AWI për vitin 2025 tregon se dimensioni me performancën më të fortë është mirëqenia ekonomike, e cila përfaqëson 25% të indeksit dhe ka arritur rezultatin 68.4 pikë, ose 37% më shumë se në vitin 2015.

Shëndeti, me peshë 20%, ka arritur në 76.8 pikë, duke shënuar një përmirësim prej 28%. Arsimi paraqitet ndër fushat me progresin më të madh, me 74.1 pikë dhe rritje prej 38%. Dimensioni social dhe subjektiv ka arritur në 63.2 pikë, me një rritje prej 24%. Ndërsa mjedisi dhe infrastruktura mbeten komponenti më i dobët i indeksit, me vetëm 58.1 pikë dhe një përmirësim prej 21%. Indekset composite, të bazuara në HDI dhe IHDI, kanë arritur në 71.0 pikë, ose 32% më shumë se në vitin 2015.

Në total, AWI për vitin 2025 vlerësohet në 71.2 pikë.
Në nivel të treguesve konkretë, rezultatet më pozitive lidhen me zhvillimin njerëzor, rritjen ekonomike dhe përmirësimin e kushteve sociale.

HDI është rritur nga 0.776 në 0.810, duke e futur Shqipërinë në grupin e vendeve me zhvillim shumë të lartë njerëzor.

Produkti i Brendshëm Bruto për frymë në terma realë është rritur me rreth 44–48%, nga 3,975 USD në 5,740 USD.

Varfëria relative ka rënë nga 27.5% në 19.2%, ndërsa jetëgjatësia mesatare është rritur nga 78.36 në 79.6 vjet.

Niveli i lumturisë është rritur nga 4.66 në 5.41 pikë.

Përqindja e popullsisë me arsim terciar është rritur nga 52% në 64.7%, përdorimi i internetit nga 62% në 85.6%, ndërsa treguesi i barazisë gjinore është përmirësuar nga 0.20 në 0.107, duke e renditur Shqipërinë në vendin e 35-të në botë.

Gjithashtu, norma e vrasjeve është ulur me 44%, nga 2.5 në 1.39 raste për 100,000 banorë.
Megjithatë, disa probleme vazhdojnë të mbeten serioze. Hendeku midis HDI dhe IHDI arrin në 13.0%, duke përfaqësuar humbjen më të lartë nga pabarazia në rajon. Treguesi AROPE mbetet në nivelin 40.5%, që përkthehet në rreth 1.1 milion persona në rrezik varfërie ose përjashtimi social. Privimi material dhe social prek 32.8% të popullsisë, ose afërsisht 900,000 qytetarë. Ndotja e ajrit me grimca PM2.5 arrin në 14.8 mikrogramë për metër kub, rreth tre herë mbi normën e rekomanduar nga OBSH. Ndërkohë, jetëgjatësia e shëndetshme (HALE) mbetet rreth 66.7 vjet, duke treguar se një pjesë e konsiderueshme e viteve të jetës kalohen me sëmundje kronike ose kufizime shëndetësore.
Në krahasim me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, Shqipëria renditet e treta sipas AWI 2025.

Serbia kryeson me 76.2 pikë, e ndjekur nga Mali i Zi me 74.8 pikë. Shqipëria renditet e treta me 71.2 pikë, përpara Maqedonisë së Veriut me 67.3 pikë, Bosnjës me 63.1 pikë dhe Kosovës me 58.4 pikë.
Nga perspektiva e zhvillimit njerëzor, Shqipëria ka arritur nivele HDI të krahasueshme me Serbinë dhe Malin e Zi, duke hyrë në kategorinë “Very High Human Development”.

Megjithatë, ajo dallon negativisht për humbjen më të lartë nga pabarazia, me 13.0%, krahasuar me vetëm 7.3% në Serbi. Vendi performon mirë në aspektin e barazisë gjinore dhe uljes së varfërisë, por mbetet prapa në fushat e mjedisit, rishpërndarjes fiskale dhe zhvillimit rural. Për këtë arsye, megjithëse rritja ekonomike dhe sociale ka qenë relativisht e shpejtë, shpërndarja joefikase e përfitimeve e mban Shqipërinë në vendin e tretë në rajon.
Analiza identifikon gjithashtu disa dobësi strukturore që veprojnë si bllokues të progresit afatgjatë.

Midis tyre spikat humbja më e lartë rajonale nga pabarazia, e reflektuar në diferencën 13% mes HDI dhe IHDI.

Një problem tjetër i rëndësishëm është ndotja e ajrit dhe varësia e lartë energjetike nga hidrocentralet.

Po ashtu, emigrimi i vazhdueshëm i kapitalit njerëzor, me rreth 20–30 mijë largime në vit, përbën një sfidë serioze për zhvillimin e qëndrueshëm.

Sistemi i rishpërndarjes fiskale mbetet relativisht i dobët, duke arritur të ulë koeficientin Gini me vetëm rreth 20%, ndërsa hendeku mes zonave urbane dhe rurale vazhdon të jetë i madh.
Për periudhën 2026–2030 identifikohen pesë prioritete urgjente të politikave publike. Prioriteti i parë është indeksimi real i pensioneve dhe ndihmave sociale në përputhje me inflacionin.

Prioriteti i dytë lidhet me një reformë fiskale progresive dhe forcimin e luftës kundër evazionit, përfshirë tatimin mbi pasurinë, me qëllim gjenerimin e të ardhurave shtesë.

Prioriteti i tretë është ndërtimi i një programi të balancuar zhvillimi rural, që kombinon investimet infrastrukturore me krijimin e vendeve të punës lokale.

Prioriteti i katërt është rritja e shpenzimeve publike për shëndetësinë dhe arsimin në të paktën 5% të PBB-së për secilin sektor. Prioriteti i pestë lidhet me tranzicionin energjetik, duke synuar që energjia diellore dhe ajo e erës të përbëjnë të paktën 30% të prodhimit deri në vitin 2030, paralelisht me masa të forta kundër ndotjes nga PM2.5.
Sipas skenarëve të zhvillimit të modeluar për vitin 2030, nëse reformat nuk ndërmerren, AWI pritet të arrijë vetëm rreth 74.1 pikë.

Nëse zbatohet paketa e plotë e reformave, indeksi mund të arrijë në 81.4 pikë. Analiza e kostove dhe përfitimeve tregon se reforma kushton ndjeshëm më pak sesa mosreformimi, me një raport përfitimi ndaj kostos që luhatet nga 1 : 5.6 deri në 1 : 8.1.
Në mbyllje, konstatohet se Shqipëria ka realizuar një përparim historik dhe të matshëm gjatë dekadës 2015–2025. Megjithatë, vendi ndodhet përpara një zgjedhjeje vendimtare, ku ose do të thellojë reformat për ta bërë progresin më të barabartë dhe më të qëndrueshëm për të gjithë qytetarët, ose do të rrezikojë të mbetet në kurthin e mirëqenies së mesme.

Në këtë kuptim, reformat nuk duhen parë si një kosto apo shpenzim, por si investimi më rentabël që Shqipëria mund të bëjë për të ardhmen e saj.