Projekti Zvërnec–Pishë Poro–Nartë midis potencialit ekonomik dhe testit institucional të Shqipërisë

Në debatin publik që ka shoqëruar projektin turistik të Zvërnecit, vëmendja është përqendruar kryesisht te madhësia e investimit të deklaruar, që sipas informacionit publik arrin në mbi 4 miliardë euro. Megjithatë, në standardet moderne të vlerësimit të investimeve strategjike, madhësia e kapitalit nuk përbën në vetvete tregues të suksesit ekonomik. Përkundrazi, pyetja thelbësore është nëse ekziston një raport i provueshëm midis investimit, përfitimit neto publik dhe kostove ekonomike, sociale, fiskale dhe mjedisore që ai prodhon.

Nga ky këndvështrim, projekti i Zvërnecit paraqet një kontradiktë të rëndësishme institucionale. Nga njëra anë kemi një investim që potencialisht mund të jetë ndër më të mëdhenjtë në historinë ekonomike të Shqipërisë dhe të krijojë një qendër të re gravitacioni për turizmin e nivelit të lartë në Adriatik. Nga ana tjetër, dokumentacioni publik që do të lejonte verifikimin objektiv të pretendimeve ekonomike, sociale dhe mjedisore mbetet jashtëzakonisht i kufizuar. Kjo situatë krijon një hendek të dukshëm ndërmjet ambicies së shpallur dhe bazës empirike mbi të cilën duhet të mbështetet vendimmarrja publike.

Në këtë kuptim, interesi publik nuk duhet të fokusohet në pyetjen nëse projekti është i dëshirueshëm apo jo. Çështja reale është nëse ekzistojnë prova të mjaftueshme për të vlerësuar objektivisht ndikimin e tij.

Pretendimi për 3–4% të PBB-së përfaqëson një transformim ekonomik të jashtëzakonshëm

Në vitin 2025 ekonomia shqiptare vlerësohet të ketë arritur një Prodhim të Brendshëm Bruto prej rreth 27.7 miliardë euro. Brenda këtij konteksti, deklarimi se projekti mund të gjenerojë 3–4% të PBB-së nënkupton një kontribut ekonomik vjetor që lëviz ndërmjet 830 milionë dhe 1.1 miliardë euro.

Për të kuptuar peshën reale të kësaj shifre, mjafton të krahasohet me strukturën aktuale të ekonomisë shqiptare. Turizmi në kuptimin e gjerë të kontributit direkt dhe indirekt vlerësohet të kontribuojë aktualisht mbi një të katërtën e ekonomisë kombëtare. Kjo do të thotë se një resort i vetëm do të duhej të gjeneronte një pjesë të konsiderueshme të vlerës së shtuar që sot prodhohet nga mijëra biznese turistike, hotele, restorante, operatorë turistikë dhe aktivitete të lidhura në të gjithë territorin shqiptar.

Në analizën ndërkombëtare, raste të tilla ekzistojnë, por ato janë të rralla dhe lidhen zakonisht me ekonomi shumë të vogla, me specializim ekstrem në turizëm. Rasti i Atlantis Paradise Island në Bahamas është një nga shembujt më të afërt. Edhe aty, ndikimi i resortit u bë i mundur sepse turizmi përbënte mbi gjysmën e ekonomisë kombëtare dhe sepse resorti funksiononte si një nyje qendrore e modelit ekonomik të vendit.

Megjithëse krahasimi me Bahamas ilustron se një resort i vetëm mund të arrijë kontribute të konsiderueshme në ekonomi shumë të vogla dhe me specializim ekstrem turistik, një referencë më e përshtatshme për Shqipërinë mbetet Mali i Zi, për shkak të afërsisë gjeografike, madhësisë së ekonomisë dhe modelit të zhvillimit turistik.

Gjatë dy dekadave të fundit, Mali i Zi ka ndërtuar një strategji të qëndrueshme të orientuar drejt turizmit premium përmes projekteve të mëdha si Porto Montenegro, Luštica Bay dhe Portonovi. Këto investime kanë tërhequr disa miliardë euro kapital privat dhe kanë transformuar profilin ndërkombëtar të vendit, duke e pozicionuar atë si një nga destinacionet kryesore të turizmit luksoz në Adriatik.

Megjithatë, përvoja malazeze tregon se ekziston një diferencë e rëndësishme midis madhësisë së investimit dhe ndikimit të tij real në ekonominë kombëtare. Edhe Porto Montenegro, i konsideruar gjerësisht si projekti më i suksesshëm turistik në Ballkanin Perëndimor, ka gjeneruar një kontribut të drejtpërdrejtë në ekonomi dukshëm më të ulët sesa pritshmëritë që zakonisht shoqërojnë investime të kësaj natyre. Ndikimi i tij kryesor nuk ka ardhur nga shtimi i menjëhershëm i disa pikëve përqindjeje në PBB, por nga krijimi gradual i një ekosistemi të ri ekonomik të lidhur me marinat, rezidencat turistike, shërbimet financiare, mirëmbajtjen e jahteve dhe turizmin rezidencial afatgjatë.

Ky precedent ka rëndësi të veçantë për analizën e projektit të Zvërnecit. Nëse projekte që kanë transformuar strukturën turistike të Malit të Zi kanë prodhuar ndikime makroekonomike më graduale dhe më të shpërndara në kohë, atëherë pretendimi për një kontribut prej 3–4% të PBB-së nga një projekt i vetëm në Shqipëri kërkon një nivel shumë të lartë provash empirike dhe modelimi ekonomik.

Në fakt, përvoja e Malit të Zi sugjeron se vlera strategjike e projekteve të tilla nuk qëndron domosdoshmërisht tek efekti i menjëhershëm në PBB, por tek aftësia për të ndryshuar profilin e ekonomisë lokale, për të tërhequr kapital afatgjatë dhe për të krijuar aktivitete ekonomike me vlerë të shtuar të lartë. Për këtë arsye, ndikimi real i projektit të Zvërnecit duhet të matet jo vetëm përmes të ardhurave turistike direkte, por edhe përmes nivelit të integrimit me ekonominë vendase, shkallës së përfshirjes së furnizuesve lokalë, cilësisë së punësimit dhe kapacitetit për të gjeneruar aktivitete të reja ekonomike përtej vetë resortit.

Nga kjo perspektivë, përvoja malazeze nuk e përjashton mundësinë e një ndikimi të madh ekonomik në Shqipëri, por sugjeron se projeksionet më ambicioze duhet të trajtohen me kujdes derisa të mbështeten nga analiza të plota input-output, studime të pavarura fizibiliteti dhe vlerësime të verifikueshme të përfitimit neto publik.

Kjo nuk do të thotë se pretendimi është i gabuar. Do të thotë se ai nuk është ende i provuar.

Punësimi mbetet treguesi më i ekspozuar ndaj mbivlerësimit

Një analizë e ngjashme vlen edhe për deklarimin e krijimit të 10,000 vendeve të punës.

Në ekonominë e investimeve strategjike, shifra e vendeve të punës është shpesh treguesi më i përdorur në komunikimin publik, por edhe më i vështiri për t’u interpretuar pa informacion shtesë.

Në rastin e Zvërnecit, nuk dihet se sa nga këto vende pune lidhen me fazën e ndërtimit dhe sa me fazën operative. Nuk dihet sa do të jenë të përhershme dhe sa sezonale. Nuk dihet niveli mesatar i pagave, shkalla e formalizimit apo raporti ndërmjet fuqisë punëtore vendase dhe asaj të importuar.

Krahasimet ndërkombëtare tregojnë se në projekte të ngjashme, 35 deri në 50 për qind e punësimit total krijohet gjatë ndërtimit dhe zhduket pas përfundimit të tij. Në fazën operative, vetëm një pjesë e vendeve të punës mbetet aktive gjatë gjithë vitit, ndërsa pjesa tjetër ndjek ciklin sezonal të turizmit.

Për Shqipërinë ekziston një faktor shtesë. Segmenti i hospitality-it luksoz dhe menaxhimit të resorteve ndërkombëtare kërkon kapital human që aktualisht nuk ekziston në masën e nevojshme në tregun vendas. Për rrjedhojë, importimi i menaxherëve, specialistëve dhe ekspertëve të huaj është pothuajse i pashmangshëm.

Kjo krijon atë që ekonomistët e zhvillimit e quajnë leakage effect, ose rrjedhje ekonomike. Një pjesë e të ardhurave që gjenerohen nga projekti nuk mbetet në ekonominë shqiptare, por transferohet jashtë saj përmes pagave, kontratave dhe shërbimeve të importuara.

Pikërisht për këtë arsye, ndikimi real ekonomik nuk përcaktohet nga numri bruto i vendeve të punës, por nga cilësia, produktiviteti dhe lokalizimi i tyre.

Çështja vendimtare është përfitimi neto publik

Analiza ekonomike e projekteve strategjike ka evoluar ndjeshëm gjatë dekadave të fundit. Sot, institucionet europiane nuk pyesin më sa investohet, por sa fiton shoqëria nga investimi.

Ky është thelbi i analizës Net Public Benefit.

Në skenarët ilustrues të përfshirë në analizë, përfitimet publike gjatë një periudhe 20-vjeçare mund të arrijnë rreth 1.9 miliardë euro përmes tatimeve, kontributeve shoqërore, TVSH-së dhe efekteve multiplikuese në ekonomi.

Megjithatë, kostot publike mund të arrijnë rreth 1.4 miliardë euro kur përfshihen investimet infrastrukturore, kostot mjedisore, incentivat fiskale dhe kostot oportune të territorit.

Në këtë rast, rezultati neto do të ishte pozitiv me rreth 530 milionë euro.

Por ajo që bie në sy është amplituda e madhe e rezultatit. Në një skenar optimist përfitimi neto mund të kalojë 1.2 miliardë euro. Në një skenar pesimist mund të kthehet në humbje neto për shtetin prej rreth 300 milionë eurosh.

Pra diferenca ndërmjet suksesit dhe dështimit arrin afërsisht 1.5 miliardë euro.

Kjo shpjegon pse Bashkimi Europian, OECD dhe institucionet financiare ndërkombëtare e konsiderojnë analizën Cost-Benefit si një kusht paraprak të detyrueshëm dhe jo si një dokument formal.

Në rastin konkret, mungesa e një analize të tillë përbën boshllëkun më të madh ekonomik të identifikuar.

Rreziku dominues nuk është ekonomik, por institucional

Analiza e skenarëve tregon se pengesa më e madhe për projektin nuk është tregu turistik, financimi apo kërkesa ndërkombëtare.

Rreziku kryesor buron nga cilësia e procesit institucional.

Historia e projekteve të mëdha turistike në Europë, Mesdhe dhe Lindjen e Mesme tregon se konfliktet ligjore, procedurat mjedisore të papërfunduara dhe mungesa e transparencës kanë qenë ndër shkaqet kryesore të vonesave shumëvjeçare dhe humbjeve financiare.

Në këtë aspekt, gjetja më domethënëse e raportit nuk lidhet me atë që dihet, por me atë që nuk dihet.

Nuk është publikuar VNM-ja e plotë. Nuk është publikuar analiza e biodiversitetit. Nuk është publikuar analiza e ndikimit kumulativ. Nuk është publikuar analiza Net Public Benefit. Nuk është publikuar dokumentacioni ekonomik që mbështet pretendimet kryesore të investimit.

Pikërisht ky vakum informacioni krijon pasigurinë më të madhe.

Në terma ekonomikë, pasiguria është kosto.

Në terma institucionalë, pasiguria është risk.

Në terma të investimeve strategjike, pasiguria është faktori që ul besueshmërinë e të gjitha palëve të përfshira.

Projekti është një test i shtetit shqiptar dhe jo vetëm i investitorit

Në fund, rëndësia e projektit shkon përtej Vlorës, përtej turizmit dhe madje përtej vetë investimit.

Në fazën aktuale të negociatave të anëtarësimit, Shqipëria po hyn në një etapë ku Bashkimi Europian nuk mat më progresin nga numri i ligjeve të miratuara, por nga aftësia për t’i zbatuar ato.

Zvërneci përfaqëson një test konkret të këtij kapaciteti.

Ai teston nëse administrata shqiptare mund të garantojë njëkohësisht zhvillim ekonomik, mbrojtje mjedisore, transparencë publike dhe siguri juridike.

Në këtë kuptim, projekti është më shumë sesa një investim turistik. Ai është një provë e pjekurisë institucionale të shtetit shqiptar.

Në përmbledhje, analiza nuk gjen prova që projekti është ekonomikisht i pafavorshëm. Por po aq e rëndësishme, nuk gjen as prova të mjaftueshme që pretendimet e tij kryesore janë të verifikuara.

Potenciali ekonomik ekziston. Potenciali për transformim rajonal ekziston. Potenciali për krijim të vendeve të punës dhe rritje të të ardhurave ekziston.

Megjithatë, në standardet e qeverisjes moderne, potenciali nuk është provë.

Sot, gjetja më e fortë e analizës nuk është as ekonomike dhe as mjedisore. Ajo është institucionale.

Shqipëria nuk përballet me mungesë ambicieje për të tërhequr investime transformuese. Sfida qëndron te aftësia për t’i shoqëruar ato me transparencë, dokumentim dhe llogaridhënie në përputhje me standardet europiane.

Për këtë arsye, çështja themelore është nëse ai do të mund të provojë, me dokumente dhe analiza të verifikueshme, se përfitimi i tij neto për Shqipërinë është real, i qëndrueshëm dhe më i madh se kostot që shoqëria shqiptare do të mbajë për ta realizuar atë.

Në fund të fundit, pikërisht kjo është diferenca midis një investimi të madh dhe një investimi strategjik.

Nga raporti strategjik i vlerësimit të Fizibilitetit Ekonomik, Mjedisor dhe Institucional “PROJEKTI I ZHVILLIMIT TURISTIK ZVËRNEC – PISHË PORO – NARTË“