Abuzimet me ndërtimet dhe ndotja e ajrit, një çmim i lartë i “zhvillimit” të pakontrolluar

Sektori i ndërtimit kontribuon deri në 40% të emetimeve globale të CO2, por në Shqipëri, kriza e ndotjes së ajrit merr dimensione tragjike njerëzore, duke mos u kufizuar vetëm te ndërtimet.

Sipas të dhënave të Agjencisë Evropiane të Mjedisit (EEA) për vitin 2021, ndotja e ajrit veçanërisht nga grimcat PM2.5 shkakton rreth 4,600 vdekje të parakohshme çdo vit në vend, me shumicën e tyre të përqendruara në Tiranë dhe zonat urbane të dendura.

Ky numër, i verifikuar nga burime si EEA, Statista dhe raportet e OKB-së, tejkalon shifrën fillestare prej 2,300 vdekjesh të afër një dekade më parë, i përmendur në disa studime, duke nxjerrë në pah një problematikë të thellë, që urbanizimi i pakontrolluar dhe abuzimet me ndërtimet po shkatërrojnë shëndetin publik në emër të “zhvillimit ekonomik”.

Shkaqet e ndotjes së ajrit janë jo vetëm nga ndërtimet, por nga një miks vdekjeprurës.

Verifikimet tregojnë se ndotja e ajrit në Shqipëri nuk vjen vetëm nga ndërtimet, por nga një sërë shkaqesh të tjera, duke përfshirë transportin rrugor (makina të vjetra dhe trafik i rëndë, që kontribuon deri në 50% të ndotjes urbane), ngrohjen shtëpiake (29-40%, kryesisht nga djegia e druve, naftës industriale dhe gazit), aktivitetet prodhuese dhe përpunuese, djegia e mbeturinave dhe reduktimi i hapësirave të gjelbra.

Në Tiranë, këto faktorë përkeqësohen nga bum-i i ndërtimeve, që rrit pluhurin nga kantieret dhe emetimet operative (ngrohje, ftohje, ndriçim).

Sipas raportit të ALTAX, nivelet e PM2.5 arrijnë 18-25 μg/m³, që janë 1.8-2.5 herë më lart se në BE me kulme dimërore deri në 50-150 μg/m³. Shqipëria renditet e 7-ta më e ndotur në Evropë, me norma tre herë mbi kufirin e OBSH-së.

Ndërtimet luajnë një rol të rëndësishëm, duke konsumuar 30% të energjisë globale dhe duke kontribuar në 26% të emetimeve të energjisë, por në Shqipëri, abuzimet shtojnë barrën: Lejet e dhëna pa vlerësime mjedisore të plota dhe shkatërrimi i gjelbërimit urban po e kthejnë kryeqytetin në një nga qytetet më të ndotura në kontinent.

Abuzimet me intensitetin e ndërtimit, tregojnë tejkalime deri në 3 herë me tendencë në rritje nga lejet e reja.

Matjet dhe raportet tregojnë se abuzimet me ndërtimet në Tiranë dhe Shqipëri shpesh tejkalojnë lejimet ligjore për intensitetin e ndërtimit mesatarisht mbi 3 herë, me shembuj ekstremë si tejkalime deri në 77% në raste të dokumentuara.

Në zonën e ish-Bllokut, për shembull, 12 projekte kanë intensitet të lartë ndërtimi që thyejnë kriteret urbanistike, duke e bërë përjashtimin një normë. Ligjet e reja parashikojnë konfiskim për tejkalime mbi 10%, por korrupsioni dhe interesat private vazhdojnë të lejojnë “betonizimin” e pakontrolluar, duke maskuar lavanderi parash dhe krim të organizuar. Kjo rrit ndotjen nga pluhuri i kantierëve dhe trafikun e shtuar, duke përkeqësuar varësinë nga qymyri në rajon dhe mungesën e standardeve të gjelbra.

Kostoja njerëzore dhe ekonomike përfshijnë një tragjedi shëndetësore dhe sociale, por dhe rritje kostosh.

Këto vdekje të parakohshme, mbi 4,600 në vit nuk janë statistika për qytetarët, pasi ato nënkuptojnë astmë, probleme kardiovaskulare, kancer mushkërish dhe humbje produktiviteti, duke prekur kryesisht Tiranën, ku ndotja tashmë vepron përditë, si “vrasëse e heshtur”. Krahasuar me BE-në, ku vdekjet nga ndotja po ulen falë Green Deal-it, Shqipëria ende vuan norma të larta.

Rritja e kostove është alarmante.

Ndotja e ajrit shkakton kosto ekonomike si shpenzime shëndetësore, ulje produktiviteti (ditë pune të humbura) dhe dëme në turizëm, me vlerësime deri në 10% të barrës së sëmundjeve dhe kosto vjetore nga erozioni €50-100 milion.

Abuzimet me ndërtimet shtojnë barrën, me programe kontrolli të ndotjes urbane të vlerësuara në €4 miliardë, ndërsa zhvillimi urban krijon vende pune por tejkalon përfitimet me dëme afatgjata.

Politikat sociale nga buxheti janë të pakta dhe jo të barabarta krahasuar me rajonin dhe BE-në. Agjenda e Gjelbër për Ballkanin (9 miliardë euro) është zbatuar vetëm 30-40%, duke lënë qytetarët pa subvencione për izolim termik apo energji të rinovueshme. Varfëria energjetike prek 29% të popullsisë, ndërsa elita përfiton nga projektet e mëdha.

Ky fakt është më shumë se një alarm urgjent.

Ne nuk mund të vazhdojmë të sakrifikohemi në jetë njerëzore dhe ekonomi për pakicën bazuar në një zhvillim të pakontrolluar.

Qeveria duhet të angazjojë dhe veprojë për zbatim të masave të rrepta kundër abuzimeve në ndërtime, të investojë në monitorim dhe materiale të qëndrueshme, dhe të priorizojë shëndetin publik me politika sociale të barabarta. Me këtë veprim të dobët në praktikë, kriza po shkon drejt thellimit, duke na lënë një trashëgimi helmuese për brezat e ardhshëm.