Ndotja e ajrit në Shqipëri dhe Ballkanin Perëndimor

Në një kohë kur ndryshimet klimatike dhe ndotja e ajrit po kërcënojnë shëndetin publik dhe zhvillimin e qëndrueshëm, ky raport ofron një analizë të thellë të ndotjes së ajrit në Bashkimin Evropian (BE), Ballkanin Perëndimor (BP) dhe Shqipëri, duke nxjerrë në pah dallimet në nivele, faktorë, politika dhe ndikime. Përmbledhja dhe Konteksti thekson se ndotja e ajrit, e përcaktuar kryesisht nga grimcat e imëta si PM2.5, NO2 dhe O3, është një problem global me origjinë nga emetimet njerëzore si transporti, industria dhe ngrohja shtëpiake. Në kontekstin evropian, BE-ja pozicionohet si lider në reduktimin e ndotjes falë Green Deal Evropian (GDE), ndërsa BP, duke përfshirë Shqipërinë, Bosnjën dhe Hercegovinën, Kosovën, Malin e Zi, Maqedoninë Veriore dhe Serbinë, luan një rol kritik si zonë tranzicioni me sfida të trashëguara nga varësia nga qymyri dhe urbanizimi i pakontrolluar.

Objektivi i Studimit është të krahasojë nivelet e ndotjes, faktorët kontribues, politikat dhe progresin midis BE-së dhe BP-së, me fokus të veçantë te Shqipëria, për të identifikuar hendekun dhe rekomandimet për përmirësim, bazuar në të dhëna deri në nëntor 2025. Metodologjia mbështetet në të dhëna nga Agjencia Evropiane për Mjedisin (EEA), IQAir, raportet e GDE dhe Green Agenda për Ballkanin Perëndimor (GAWB), duke përdorur analiza krahasuese, tendenca historike dhe vlerësime të ndikimeve shëndetësore e ekonomike.

Në Seksionin 1 – Politikat Mjedisore dhe Ndotja e Ajrit në BE, raportohet se niveli mesatar vjetor i PM2.5 është ulur në 10 μg/m³ në 2025, me reduktim 20-25% që nga 1990 falë GDE-së (1 trilion euro investime, 60-70% të shfrytëzuara), standardeve Euro 6 dhe skemës ETS, duke krijuar 20,000 vende pune të gjelbra në vit dhe duke ulur vdekjet e parakohshme në 250,000/vit. Sfidat përfshijnë pabarazi rajonale (p.sh., Poloni vs. Gjermani) dhe kostot e teknologjive të gjelbra, por këto politika kanë rëndësi të madhe për BP dhe Shqipërinë si modele për integrimin në BE.

Seksioni 2 – Ndotja e Ajrit në Ballkanin Perëndimor tregon nivele më të larta të PM2.5 (18-25 μg/m³ në 2025), 1.8-2.5 herë mbi ato të BE-së, me kulme dimërore 50-150 μg/m³ dhe reduktim modest 5-15% që nga 2019 falë GAWB-së (9 miliardë euro, vetëm 30-40% të zbatuara). Faktorët kryesorë janë varësia nga qymyri (50-70%, deri 97% në Kosovë), ngrohja shtëpiake (29-40%) dhe transporti urban (50%), duke çuar në 30,000 vdekje të parakohshme/vit dhe norma 83-183/100,000 banorë. Krahasimi me BE-në nxjerr në pah progresin e ngadaltë të GAWB-së për shkak të burokracisë, ndërsa Shqipëria ka nivele të ngjashme me BP6, por avantazhe nga hidraulikët (40%), me sfida si varfëria energjetike (29%).

Seksioni 3 – Ndotja e Ajrit në Shqipëri detajon nivele kombëtare PM2.5 në 18-25 μg/m³, me tendenca ulëse 5-15% midis 2020-2025, por episode dimërore të larta dhe ndikime shëndetësore që kontribuojnë në mijëra vdekje vjetore, plus kosto ekonomike nga humbjet e produktivitetit. Progresi i GAWB-së në Shqipëri përfshin 12 stacione të reja monitorimi, por zbatimi është i ngadaltë. Në qytete, Tirana dhe Durrësi kanë nivele të larta nga trafiku, Vlora dhe Saranda nga pluhuri saharian, ndërsa Ksamil është më i pastër por i ndikuar nga turizmi.

Shtojca ofron profile të vendeve të tjera: Serbia me varësi të lartë nga qymyri; Bosnja me kulme dimërore në Sarajevë; Kosova me ndotje ekstreme nga termocentralet; Mali i Zi me ndikime bregdetare; dhe Maqedonia Veriore me nivele të larta urbane.

Në përfundim, BE-ja ka arritur progres të qëndrueshëm në reduktimin e ndotjes falë politikave të forta, ndërsa BP dhe Shqipëria kërkojnë zbatim më të shpejtë të GAWB-së, investime sociale dhe bashkëpunim me BE-në për të mbyllur hendekun, duke mbrojtur shëndetin dhe mjedisin.