INFRASTRUKTURA: Një shtyllë e kushtueshme, por e nevojshme

Sipas Buxhetit të Shtetit në 2024, investimet publike në infrastrukturë përbëjnë 55% të shpenzimeve kapitale, ose rreth 900 milionë euro në vit.

Fokus kryesor janë projektet rrugore, si Rruga e Arbrit dhe Autostrada Adriatiko-Joniane, me kosto përkatësisht 350 dhe 1.2 miliardë euro.

Sfidat kryesore

Borxhi publik: Financimi i projekteve madhore ka rritur borxhin publik të Shqipërisë në mbi 72% të PBB-së në 2021, por me ulje në vitet vijuese deri në 55.5% në 2024. Kjo krijon rrezik për një krizë financiare nëse projektet nuk sigurojnë kthim ekonomik.

Disa projekte madhore, si rrugët që lidhin qytetet me një popullsi të ulët ose destinacione jo-prioritare, mund të mos sjellin kthime të mjaftueshme ekonomike.

Më pak se 15% e qytetarëve shqiptarë përdorin transport publik, për shkak të mungesës së sistemeve efikase dhe moderne.

Potenciali për kthim të investimeve

Një analizë e Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH) tregon se investimi në projekte që përmirësojnë lidhjet ndërkufitare dhe transportin publik mund të shtojë 2-3% të PBB-së në dekadën e ardhshme. Për shembull, përmirësimi i portit të Durrësit mund të rrisë të ardhurat nga transporti detar nga 150 milionë në 350 milionë euro në vit.

Propozime për infrastrukturën në të ardhmen

Fokus në projekte të lidhura me ekonominë reale. Rrugët që ndihmojnë bujqësinë, turizmin dhe zonat industriale duhet të kenë përparësi.

Ndërlidhja rajonale. Shqipëria mund të forcojë rolin si një nyje transporti për Ballkanin Perëndimor, duke zhvilluar korridore që lidhin portet me rrjetet rrugore ndërkombëtare.

Kalimi në infrastrukturë të gjelbër. Projekte për energjinë e rinovueshme dhe transportin elektrik mund të sigurojnë fonde nga BE dhe organizatat ndërkombëtare.

Infrastruktura është një promotor kryesor i rritjes ekonomike, por ka sfida serioze që duhen adresuar për të maksimizuar ndikimin e saj afatgjatë. Investimet masive prej mbi 55% të buxhetit për investime publike tregojnë angazhimin për përmirësimin e transportit dhe ndërlidhjes rajonale. Megjithatë, fokusi aktual në projekte të mëdha rrugore dhe të ndërtimit, shpesh pa një analizë të qartë të kthimit ekonomik, rrezikon të përkeqësojë borxhin publik dhe të lërë pas sektorë më produktivë, si bujqësia, turizmi rural, dhe teknologjia.

Rreziqet kryesore

Efikasiteti i ulët. Projekte të fokusuara më shumë te përfitimet politike sesa ekonomike mund të çojnë në një përdorim joefikas të burimeve publike.

Borxhi i lartë. Financimi i projekteve madhore rrezikon stabilitetin fiskal dhe kufizon mundësinë për investime të tjera strategjike në arsim, shëndetësi dhe inovacion.

Transporti publik dhe ndërlidhja urbane. Mungesa e një plani gjithëpërfshirës për transport publik kufizon aksesin për qytetarët dhe rrit kostot e jetesës.

Potenciali afatgjatë

Infrastruktura mund të gjenerojë rritje të qëndrueshme ekonomike nëse:

Riorientohen prioritetet për të mbështetur sektorë me impakt të menjëhershëm në ekonomi, si korridoret tregtare dhe infrastruktura për turizëm të qëndrueshëm.

Diversifikohen projektet për të përfshirë më shumë ndërlidhje rajonale dhe urbane, duke përmirësuar transportin publik dhe lidhjen me tregjet ndërkombëtare.

Menaxhohen me transparencë fondet publike dhe PPP-të, duke siguruar kthim real ekonomik dhe përfitime për të gjithë qytetarët.

Rekomandime për 2025 e më tej

Kalimi drejt infrastrukturës së gjelbër. Investimi në projekte me energji të rinovueshme dhe teknologji të pastër mund të sigurojë fonde ndërkombëtare dhe të mbështesë një ekonomi të gjelbër.

Monitorimi i ndikimit ekonomik. Çdo projekt i ri duhet të shoqërohet me analiza të qarta mbi kthimin financiar dhe social.

Rritja e aksesit për qytetarët. Përmirësimi i infrastrukturës bazë urbane dhe rurale mund të reduktojë pabarazitë dhe të përmirësojë cilësinë e jetesës.

Në përgjithësi, infrastruktura ka potencialin të jetë një katalizator për rritjen ekonomike afatgjatë, por vetëm nëse projektet janë të menduara mirë, të financuara në mënyrë të qëndrueshme, dhe të orientuara drejt përmirësimit të jetës së qytetarëve dhe zhvillimit të sektorëve strategjikë të ekonomisë

Sfidat e koordinimit dhe politikat për 2025

Rritja ekonomike dhe emigracioni

Shqipëria humbet rreth 2% të fuqisë punëtore çdo vit për shkak të emigracionit, një problem që ndikon negativisht në tregun e punës dhe zhvillimin ekonomik.

Ndërthurja e turizmit dhe infrastrukturës me politika për arsimin dhe inovacionin mund të krijojë vende pune të mirëpaguara, duke ulur emigracionin.

Problemet e politikave fiskale

Politika fiskale aktuale nuk mbështet mjaftueshëm sektorët që mund të krijojnë vlera të qëndrueshme, si teknologjia dhe agroindustria.

Sipas një analize të IMF, Shqipëria duhet të ulë varësinë nga TVSH-ja dhe tatimi mbi të ardhurat e individëve, që përbëjnë 90% të të ardhurave tatimore, dhe të zgjedhë një bazë më të gjerë për tatimin mbi bizneset.

Objektivat afatmesme (2025-2030)

Diversifikimi i ekonomisë. Reduktimi i varësisë nga turizmi dhe ndërtimi, dhe kalimi drejt një modeli me shtylla të forta në bujqësi dhe teknologji.

Rritja e transparencës në projekte publike. Sigurimi i një analize të kthimit ekonomik për çdo projekt madhor.

Koordinimi ndërinstitucional dhe ndërkombëtar. Shqipëria duhet të tërheqë investime të huaja përmes reformave që sigurojnë një klimë biznesi të favorshme.