Vonesat në infrastrukturë, kostot e fshehura dhe zgjidhjet për bizneset

Përgjegjësia e qeverisë për vonesat në punimet e rrugëve dhe humbjet e bizneseve është një çështje që ndikon drejtpërdrejt në ekonominë dhe jetën sociale të qytetarëve.

Infrastrukturat publike janë thelbësore për zhvillimin e vendit, por kur projektet vonohen për shkak të keqmenaxhimit, mungesës së fondeve, korrupsionit apo procedurave burokratike, pasojat bëhen të ndjeshme, veçanërisht për bizneset.

Për subjektet ekonomike që varen nga lëvizja e lirë e mallrave dhe klientëve, një rrugë e bllokuar ose e papërfunduar mund të sjellë humbje serioze financiare dhe ndonjëherë falimentim.

Në Europë, disa shtete kanë krijuar mekanizma ligjorë për të mbrojtur bizneset nga pasojat e vonesave në infrastrukturë.

Për shembull, në Gjermani ekzistojnë rregulla që detyrojnë qeverinë të kompensojë bizneset e prekura nga vonesat e pajustifikuara në ndërtimin e rrugëve.

Në Francë, gjykatat kanë dhënë disa herë vendime në favor të bizneseve, duke njohur përgjegjësinë shtetërore për humbjet e shkaktuara.

Në Mbretërinë e Bashkuar, qeveria ka një politikë të qartë për kompensimin e bizneseve të prekura nga vonesat infrastrukturore, ku fondet e veçanta përdoren për të zbutur pasojat ekonomike.

Në Shqipëri, ndonëse ligji teorikisht parashikon të drejtat e bizneseve për të kërkuar dëmshpërblim, në praktikë sfidat janë të shumta.

Sistemi gjyqësor mbetet i ndikuar nga politika dhe korrupsioni, duke e bërë të vështirë për bizneset të fitojnë të drejtat e tyre nëpërmjet proceseve ligjore. Përveç kësaj, vonesat në prokurimet publike dhe mungesa e transparencës në kontratat e ndërtimit janë faktorë që përkeqësojnë situatën.

Një faktor tjetër është transparenca e ulët në prokurimet publike. Në shumë raste, tenderat e ndërtimit u jepen kompanive pa përvojën e duhur, të cilat nuk arrijnë të realizojnë punimet në afatin e caktuar.

Për më tepër, ndryshimet e shpeshta në projektet infrastrukturore për arsye politike apo financiare krijojnë paqartësi dhe vonesa të panevojshme.

Një shembull tipik në Shqipëri është ai i Rrugës së Arbrit, e cila ka pësuar vonesa të konsiderueshme, duke dëmtuar bizneset në zonën e Dibrës që mbështeten në këtë aks rrugor për transportin dhe tregtinë.

Vonesa të ngjashme janë regjistruar edhe në ndërtimin e rrugëve në bypass Vlorë dhe Elbasan, duke ndikuar drejtpërdrejt në qarkullimin e mallrave dhe rritjen e kostove logjistike për bizneset.

Një shembull konkret për të ilustruar humbjet ekonomike që vijnë nga vonesat infrastrukturore është ai i një biznesi të vogël, si një restorant apo dyqan, që ndodhet pranë një rruge kryesore ku qarkullojnë rreth 500 klientë në ditë. Për shkak të punimeve të zgjatura, numri i klientëve bie me 30%.

500 klientë × 30% rënie = 150 klientë të humbur

150 klientë × 1,500 lekë = 225,000 lekë humbje ditore

225,000 lekë × 180 ditë (6 muaj) = 40,500,000 lekë (~410,000 euro)

Kjo humbje e madhe, e kombinuar me shpenzimet operative, mund ta detyrojë biznesin të falimentojë.

Përveç kësaj, kompanitë e transportit që operojnë në zona me infrastrukturë të papërfunduar raportojnë rritje të kostove operative deri në 30%, për shkak të konsumit më të madh të karburantit dhe dëmtimeve të automjeteve nga rrugët e papërshtatshme.

Nëse do të ekzistonin mekanizma kompensimi si në Gjermani apo Francë, bizneset shqiptare do të mund të parandalonin përkeqësimin financiar dhe të kishin mundësi që të rimëkëmbeshin nga humbjet.

Në këtë kontekst, bizneset shqiptare duhet të adoptojnë strategji të reja për të mbrojtur interesat e tyre.

Dokumentimi i saktë i dëmeve ekonomike që shkaktohen nga vonesat e projekteve infrastrukturore është i domosdoshëm.

Organizatat e biznesit dhe dhomat e tregtisë mund të luajnë një rol më aktiv në ushtrimin e presionit mbi autoritetet për të krijuar mekanizma kompensimi. Përdorimi i mediave dhe opinionit publik mund të ndihmojë në rritjen e transparencës mbi projektet e infrastrukturës publike.

Zgjidhja afatgjatë qëndron në forcimin e sistemit të drejtësisë dhe rritjen e përgjegjshmërisë institucionale. Duhen reforma në menaxhimin e fondeve publike, zbatimi i rregullave më të forta për prokurimet dhe krijimi i një kornize të qartë ligjore që garanton të drejtat e bizneseve.

Një hap tjetër i rëndësishëm do të ishte vendosja e një fondi emergjent kompensimi për bizneset e prekura nga vonesat në infrastrukturë, i cili të mbështetet në parimin e përgjegjësisë shtetërore për dëmet ekonomike të shkaktuara nga keqmenaxhimi i projekteve publike.

Pa këto masa, vonesat në ndërtimin e rrugëve dhe pasojat e tyre do të vazhdojnë të rëndojnë mbi ekonominë dhe qytetarët.