Rezistenca ekonomike e Ballkanit Perëndimor: Stabilitet i ndërtuar mbi Integrimin Evropian, por me brishtësi strukturore

Në një botë të trazuar nga goditje globale si kriza financiare e 2008-ës, pandemia e COVID-19, lufta në Ukrainë dhe inflacioni i importuar, vendet e Ballkanit Perëndimor (BP6: Serbia, Maqedonia e Veriut, Bosnja dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi dhe Shqipëria) kanë demonstruar një rezistencë të admirueshme ekonomike. Në përmbledhje të analizës së fundit të ALTAX, ky stabilitet nuk është thjesht “fat i mirë”, por rezultat i politikave të mira, rritjes së rezervave valutore, përmirësimit të kornizave monetare dhe integrimit të pjesshëm me Bashkimin Evropian (BE).

Megjithatë, siç theksohet në raportet e FMN-së dhe Bankës Botërore (BB), kjo rezistencë është e prekshme për shkak të qeverisjes së centralizuar, euroizimit të lartë dhe varësisë nga flukset e jashtme. Në vijim, përmbledh me fakte dhe argumenta kryesore nga studimi, duke integruar të dhëna të përditësuara deri në fund të 2025-ës, për të ilustruar arritjet, sfidat dhe perspektivën drejt 2030-ës.

Arritjet kryesore, nga krizat në rimëkëmbje të qëndrueshme

Studimi nënvizon se BP6 ka arritur një rritje mesatare 3-4% në 2024-2025, duke tejkaluar mesataren evropiane pavarësisht goditjeve globale. Sipas projeksioneve të BB-së në Raportin e Rregullt Ekonomik të Vjeshtës 2025, rritja rajonale arriti 3.3% në 2024 dhe pritet të ngadalësohet në 3.0% në 2025, kryesisht për shkak të dobësimit të konsumit dhe pasigurisë së jashtme. Ky progres nuk është rastësor, pasi rajoni ka mësuar nga krizat e kaluara, duke ndërtuar mburoja si rezervat valutore dhe rregullimi bankar.

1. Rritja e rezervave valutore si mburojë kundër goditjeve të jashtme. Rezervat valutore në BP6 kanë evoluar nga nivele të ulëta (3-4 muaj importe) në një shtresë sigurie të fortë, falë remitancave, turizmit dhe fondeve të BE-së. Të dhënat zyrtare deri në nëntor 2025 konfirmojnë trendin: Serbia arriti 29.367 miliardë EUR në nëntor (nga 29.364 miliardë në tetor), duke mbuluar 7.1 muaj importe. Maqedonia e Veriut ra lehtë në 4.065 miliardë EUR, por mbeti në 5.5 muaj. Bosnja arriti 10.3 miliardë USD në shtator. Kosova rreth 2.0 miliardë USD, ndërsa Mali i Zi ra në 1.4 miliardë USD, duke e bërë atë më të brishtë. Shqipëria, me 7.073 miliardë USD në nëntor, mbulon 7.7 muaj importe. Këto rezerva amortizojnë daljet e kapitalit, por divergjencat (Serbia lider vs. Mali i Zi i dobët) tregojnë nevojën për diversifikim, pasi një “risk-off” në 2026 mund të konsumojë rezervat e ulëta shpejt.
2. Përmirësimi i kornizave monetare dhe ulja e “frikës”. Bankat qendrore në rajon kanë ankoruar inflacionin në 2-3% në 2024 (nga 10% në 2022), me projeksione 3.5-4.5% në 2025. Serbia arriti 4.6%, Kosova 3.5%. Kjo besueshmëri ka ulur ndërhyrjet valutore me 30-40% post-krizës financiare, duke lejuar kursin si amortizues natyral. Megjithatë, në vende si Shqipëria, ndërhyrjet hibride (blerje rekord 595 milionë EUR në 2025) tregojnë varësi politike, duke krijuar kosto sterilizimi dhe duke penguar fleksibilitetin.
3. Rregullimi bankar (Basel III) për stabilitet financiar. NPL-të kanë rënë në 2-4% në 2024 nga 15-20% në 2014, me kapitalizim mbi 15%. Shqipëria 2-4%, Serbia 2.9%, Mali i Zi 4.3%. Programet e BE-së (mbi 2 miliardë EUR) kanë ulur rrezikun sistemik me 40-50%, por kostot e larta të huave (5.4% mesatarisht) kufizojnë kreditimin për SME-të, duke e bërë sektorin të varur nga bankat evropiane (80%).
4. Shmangia e Krizave Sistemike Post-COVID Rajoni rikuperoi 90% të PBB-së së humbur në 2020 brenda dy vjetësh, me rritje 3.6% në 2024 (Serbia 4.0%, Kosova 4.4%). Punësimi u rrit +7.8% nga 2014-2023. Borxhi publik stabilizuar në 38-54% (Shqipëria 56%, Mali i Zi 70%). Argumenti: Politikat fiskale të matura dhe mbikëqyrja makroprudenciale shmangën recesionin e thellë, por divergjencat politike (Bosnja e penguar) nënvizojnë nevojën për koordinim rajonal si CEFTA.
5. Amortizimi ngai BE, një avantazh rajonal, pasi 70-80% e tregtisë lidhet me BE-në, remitancat 5-17% e PBB-së (Shqipëria 5%, Kosova 15%). Grantet si Reform and Growth Facility (6 miliardë EUR 2024-2027) ulin rrezikun e krizave me 50%. Ky integrim importon stabilitet, por vonesat në negociata dhe ndikimet gjeopolitike (Rusi/Kinë) mund ta dobësojnë.

Shqipëria, nxënëse e mirë, por jo lidere

Shqipëria ndan sukseset rajonale (rritje 3-4%, inflacion nën 3%, rezerva 7 muaj), por mbetet pas në tregun e bonove (10% e PBB-së vs. 15-20% në Serbi), euroizim 50-60% (më i larti në rajon) dhe FDI të përqendruar në turizëm (5 miliardë EUR/vit). Turizmi dhe remitancat forcojnë lekun, por krijojnë varësi, duke e bërë ekonominë të ndjeshme ndaj “dimrave të ftohtë” evropianë. Për të avancuar, duhen tregje financiare më të zhvilluara dhe diversifikim drejt teknologjisë.

Brishtësi pas rezistencës së dukshme

Euroizimi (45-60% në rajon) dobëson politikën monetare, duke amplifikuar stresin në risk-off. Ndërhyrjet valutore në Shqipëri (mbi 930 milionë EUR në 2024) krijojnë varësi politike. Dominimi fiskal (deficit 1.6% në Shqipëri) rrezikon inflacionin. Varësia nga remitancat (0.53 miliardë EUR në Shqipëri H1 2025) dhe turizmi (2.1 miliardë EUR) ofrojnë stabilitet afatshkurtër, por rrezik afatgjatë. Centralizimi politik bën vendimmarrjen reaktive, duke penguar trilemën e Mundell-Fleming.
Rreziqet për 2026-2030, kombinime goditjesh

FMN dhe BB identifikojnë tre rreziqe kryesore:

Rreziku	Përshkrimi	Impakti në BP6	Probabiliteti
Ngushtim monetar BE/SHBA	Normat e larta (ECB ~2%, Fed 3.25%) dobësojnë kërkesën.	Ulje remitancash 5-10%, rritje borxhi (Shqipëria 56% PBB).	Mesatar-lartë (60-70%); -0.5-1% PBB.
Tensionet gjeopolitike	Lufta në Ukrainë, Lindje e Mesme, vonesa në BE.	Rënie FDI 20-30%, +50-100 pikë risku.	Lartë (70-80%); -0.7% PBB.
Ndryshime klimatike	+1.5-2°C, thatësira, erozion.	Humbje 0.8% PBB në Shqipëri deri 2030.	Mesatar (50-60%); -0.5-1% vjetore.

Këto mund të kombinojnë, duke rritur nevojën për ndërhyrje FX me 20-30%, por integrimi BE amortizon.

Për Shqipërinë nevojitet reduktimi i euroizimit në 30-40% deri 2030 (rezerva +10-15% për hua FX) dhe forcim i pavarësisë së Bankës së Shqipërisë. Por njëkohësisht nevojitet edhe zhvillimi sasior i tregut tëe bonove në 20% PBB dhe rritja e rezervave në 8-9 muaj duke diversifikuar zhvillimin ekonomik drejt IA dhe energjisë së gjelbër. Këto reforma, të mbështetura nga IPA III, mund të arrijnë 50-60% të GDP-së për frymë të BE-së deri 2030, duke kaluar nga “shtëpi me çati të dobët” në institucione të forta.