Rezistenca ekonomike e Shqipërisë dhe Ballkanit Perëndimor ndaj goditjeve globale

Kjo analizë ka për qëllim të përshtatë dhe të zgjerojë gjetjet e punimit të FMN-së “Emerging Market Resilience: Good Luck or Good Policies?” (2025) për rastin specifik të Shqipërisë dhe Ballkanit Perëndimor (Serbi, Maqedoni e Veriut, Bosnje e Hercegovinë, Kosovë, Mali i Zi).

Duke pranuar tezën qendrore të FMN-së se rezistenca e ekonomive në zhvillim buron kryesisht nga politika më të mira dhe jo thjesht nga fati, analiza synon:

• Të vlerësojë deri në ç’masë kjo tezë vlen për rajonin tonë, ku rezistenca është reale, por ende e brishtë dhe e kushtëzuar nga faktorë strukturorë dhe institucionalë unikë (euroizim i lartë, varësi nga remitanca dhe turizmi, integrim i pjesshëm me BE-në, qeverisje e centralizuar).
• Të identifikojë pikat e forta dhe dobësitë kryesore të arkitekturës makroekonomike të Shqipërisë dhe BBP-së në dritën e kritereve të FMN-së (korniza monetare, makroprudenciale, fleksibilitet valutor, pavarësi institucionale).
• Të ofrojë një vlerësim realist të perspektivës 2026–2030 dhe rekomandime konkrete operative, duke marrë parasysh jo vetëm aspektin teknik, por edhe kontekstin politik të rajonit, ku centralizimi i pushtetit dhe dobësitë demokratike ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë dhe qëndrueshmërinë e politikave ekonomike.

Në vitin 2025, Fondi Monetar Ndërkombëtar publikoi një studim me konkluzionin pozitiv për ekonominë globale, ku shumë tregje në zhvillim nuk vuajnë më si dikur nga goditjet e mëdha financiare.

Arsyeja kryesore nuk është fati, si rritja e fortë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës apo çmimet e larta të lëndëve të para, por politika më të mira, ku banka qendrore janë më të pavarura, inflacioni më i ankoruar, si dhe borxhet janë më të pakta në dollarë shoqëruara me rregulla më të rrepta për bankat.

Ky është mesazhi qendror i punimit “Emerging Market Resilience: Good Luck or Good Policies?”.

Për Shqipërinë dhe Ballkanin Perëndimor ky mesazh është njëkohësisht lajm i mirë dhe paralajmërim i rëndë.

Lajmi i mirë është i qartë.

Në dhjetë–pesëmbëdhjetë vitet e fundit, rajoni ka ndryshuar rrënjësisht.

Shqipëria, që dikur me çdo krizë globale binte në recesion, tani rritet 3.5–4 % çdo vit edhe kur bota dridhet.

Inflacioni u ul nga 6–7 % në 2–3 %, rezervat valutore u dyfishuan, bankat janë më të forta dhe “sudden stops”, pra ato ndërprerje të menjëhershme të kapitalit që dikur i binin si bombë thjesht nuk ndodhin më.

E njëjta histori vlen për Serbinë, Maqedoninë e Veriut, Bosnjën, Kosovën dhe Malin e Zi. Rritje më e qëndrueshme, inflacion i kontrolluar, borxhe bankare të pastra dhe rezerva që mbulojnë 5–7 muaj importesh.

Në krahasim me vitet ‘90 apo edhe me krizën e 2008-ës, ky është një transformim spektakolar.

Por paralajmërimi është po aq i fortë.

Ky stabilitet i ri është ndërtuar mbi një themel akoma të brishtë dhe, në shumë raste, mbi një politikë që varet shumë nga vullneti i një qendre të vetme pushteti.

Euroizimi mbetet i lartë, me një përhapje deri në 50–60 % në Shqipëri, në Bosnje dhe Serbi 40–55 %, që do të thotë se bankat qendrore e humbin një pjesë të fuqisë kur lekët, dinari apo marka zhvleftësohen.

Ndërhyrjet valutore janë bërë rutinë (Shqipëria bleu gati 1 miliard euro vetëm në 2024 për të mos e lënë lekun të forcohet shumë).

Borxhi publik është ulur, por presioni për rroga, pensione dhe projekte madhështore vazhdon të rrezikojë pavarësinë e bankave qendrore. Mbi të gjitha, rritja vazhdon të mbështetet te dy burime jashtëzakonisht të ndjeshme: remitancat e emigrantëve dhe turizmi.

Kur Gjermania apo Italia ngadalësojnë, efekti ndihet menjëherë në Tiranë, Beograd apo Podgoricë.

Në sfond qëndron një problem edhe më i thellë.

Rajoni qeveriset ende me modele të forta të centralizuara, shpesh me tendenca autokratike. Vendimet ekonomike nuk rrjedhin gjithmonë nga institucione të pavarura dhe transparente, por nga qendra politike.

Kjo e bën rezistencën e sotme të varur nga cilësia e liderëve të momentit dhe jo nga rregulla të forta e të qëndrueshme.

Në një rajon ku demokracia është konsideruar “hibride” për më shumë se një dekadë (sipas V-Dem dhe Freedom House), politikat e mira mund të zhbëhen shpejt nga një qeverisje që i jep përparësi imazhit dhe jo institucioneve.

Prandaj teza e FMN-së në Ballkanin Perëndimor fiton një kuptim të dyfishtë:

• Po, politika më të mira kanë funksionuar dhe na kanë shpëtuar nga krizat e vjetra.
• Por, pa reforma të thella institucionale me ulje të euroizimit, pavarësi reale të bankave qendrore, disiplinë fiskale të besueshme, diversifikim të vërtetë të ekonomisë dhe forcim të demokracisë ky stabilitet i ri mund të jetë vetëm një pushim i përkohshëm para një goditjeje të re globale.

Shqipëria dhe fqinjët e saj kanë fituar shumë betejë në 15 vitet e fundit. Tani u mbetet të fitojnë luftën e madhe: të ndërtojnë institucione që rezistenca të mos varet më nga fati apo nga vullneti i një njeriu të vetëm, por të bëhet pjesë e pandashme e ADN-së së tyre ekonomike dhe politike.

Vetëm atëherë do të mund të thonë se e kanë kaluar vërtet nga “dilema” në “trilemë” dhe nga rezistenca e rastësishme në rezistencë të qëndrueshme.