Reforma e Taksës së Pasurisë në Shqipëri sipas ProTax Albania dhe Plani kohor i zbatimit

ProTax Albania është një projekt i rëndësishëm për reformën e taksës së pasurisë në Shqipëri, i financuar nga Agjencia Suedeze për Bashkëpunim Ndërkombëtar dhe Zhvillim (SIDA) dhe i zbatuar në bashkëpunim mes Administratës Tatimore Suedeze (STA), Ministrisë së Financave dhe Ekonomisë (MFE) dhe Drejtorisë së Përgjithshme të Taksës së Pasurisë (DPTP).

Projekti filloi në vitin 2018 dhe synonte të krijonte një sistem taksimi të pasurisë bazuar në vlerën e tregut, për të rritur të ardhurat vetjake të bashkive dhe për të forcuar decentralizimin fiskal.

Ai u frymëzua nga një projekt i ngjashëm në Kosovë dhe u bazua në rekomandimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) për reformimin e taksave vendore.

Objektivat kryesore të projektit përmblidhen në:

Reformimin e taksës së pasurisë duke kaluar nga një sistem i bazuar në sipërfaqe ose vlera fikse në një të bazuar në vlerën e tregut, për të bërë taksimin më të drejtë, transparent dhe efikas.

Krijimin e Drejtorisë së Përgjithshme të Taksës së Pasurisë (DPT), si një njësi qendrore pranë MFE-së për të menaxhuar procesin.

Ndërtimin e Kadastrës Fiskale, një sistem unik kombëtar që unifikon të dhënat mbi pronat, duke përdorur standarde evropiane për të centralizuar informacionin dhe për të lehtësuar mbledhjen e taksës.

Rritjen e të ardhurave vendore, ku synimi është të çojë peshën e taksës së pasurisë nga 0.3% e PBB-së aktuale në 1% të PBB-së, në përputhje me standardet e OECD-së dhe vendeve të rajonit (që mbledhin rreth 0.8%).

Projekti u përball me sfida të mëdha gjatë zbatimit, si tërmeti i 2019-s, pandemia e COVID-19, vonesat në aksesin e të dhënave nga Agjencia Shtetërore e Kadastrës (ASHK), ndryshime ligjore të paparashikuara (si Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 132 i 2018-s) dhe mungesë stafi në DPT (vetëm 50% e personelit të nevojshëm).

Këto çuan në ridizajnim të projektit dhe shtyrje të afateve, duke e kthyer fazën fillestare (2018-2022) kryesisht në një periudhë përgatitore. Pavarësisht kësaj, u arritën rezultate si zhvillimi i sistemeve IT për Kadastrën Fiskale (përfshirë module për regjistrim, vlerësim, faturim dhe menaxhim borxhi), hartimi i projektligjit të ri për taksën e pasurisë (i cili u konsultua publikisht dhe u dorëzua për miratim në Këshillin e Ministrave në fillim të 2022-s, por u miratua më vonë), dhe trajnime për bashkitë pilote (si Vlorë, Selenicë, Korçë dhe Tiranë).

Në fjalën e tij, ministry i financave z.Malaj theksoi në Dhjetor 2025 se projekti është në linjë me reformat për integrimin në BE dhe synon të garantojë taksim efikas, duke forcuar rolin e bashkive.

Ai përmendi se projektligji i ri është gati për miratim, Kadastra Fiskale është funksionale, por reforma nuk ka mbaruar. Objektivi është rritja e të ardhurave nga 0.3% në 1% të PBB-së, me parashikime për 10 miliardë lekë (rreth 100 milionë euro) në buxhetin 2026, ose 1.4 miliardë lekë më shumë se në 2025.

Shënim

Plani fillestar parashikonte fillimin e implementimit të reformës së taksës së pasurisë bazuar në vlerën e tregut menjëherë pas fazës së parë (qendërzimi i sistemit ekzistues të taksës bazuar në sipërfaqe), me synim tranzicionin e plotë brenda periudhës 2018-2020. Megjithatë, sipas dokumenteve të projektit dhe ligjit ekzistues (përfshirë Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 132 të 2018-s), kjo u vonua për shkak të ndryshimeve të paparashikuara ligjore, regjistrave të dobëta të pronave, mosbashkëpunimit të bashkive, tërmetit të 2019-s dhe pandemisë COVID-19. Pas shtyrjes deri në fund të 2022-s, plani i rishikuar synonte hyrjen në fuqi të ligjit të ri deri në fund të 2022-s, për të filluar taksimin bazuar në vlerën e tregut nga fillimi i 2023-s. Në realitet, kjo u shty më tej, ku sipas përditësimeve të fundit nga Ministria e Financave, implementimi i plotë është planifikuar për 2028-n, pas miratimit të projektligjit të ri në 2026.

Plani i ardhshëm deri në 2030

Reforma vazhdon si pjesë e strategjive më të gjera, duke përfshirë Strategjinë e Decentralizimit dhe Qeverisjes Vendore 2023-2030, Strategjinë Sektoriale të Menaxhimit të Financave Publike 2023-2030 (MFP), si dhe Strategjinë Afatmesme të të Ardhurave (SAA) 2024-2027, e cila u aprovua nga Këshilli i Ministrave më 26 dhjetor 2024.

Këto strategji synojnë të forcojnë autonominë fiskale të bashkive, të rrisin të ardhurat vendore nëpërmjet taksave të ndara, të përmirësojnë transparencën dhe efikasitetin e administrimit tatimor, si dhe të integrojnë Shqipërinë në standardet evropiane të BE-së, në përputhje me Raportin e Komisionit Evropian për Shqipërinë (nëntor 2023) dhe Programin e Reformave Ekonomike (ERP) 2025-2027.

Reforma e taksës së pasurisë është një nga shtyllat kryesore të Pillarit 1 të SAA-së (Rishikimi i politikës tatimore), duke synuar neutralitetin tatimor, eliminimin e shtrembërimeve, zgjerimin e bazës tatimore dhe rritjen e të ardhurave pa rritur barrën fiskale për qytetarët e zakonshëm.

Aktualisht janë të regjistruara rreth 1.2 milionë prona nga rreth 4.5 milionë gjithsej dhe reforma parashikon mbulim të plotë deri në 2030, duke integruar Sistemin e Kadastrës Fiskale (SIKF) me sisteme të tjera si ato të Agjencisë Shtetërore të Kadastrës (ASHK) për vlerësimin e tokës dhe ndërtimeve.

Plani kohor i parashikuar, bazuar në dokumentet zyrtare dhe përditësimet e fundit, është si vijon (duke përfshirë sfida si mungesa e personelit, vonesat në IT dhe nevojën për trajnime të vazhdueshme për bashkitë)

Vitet 2025-2026

Finalizimi i kuadrit ligjor dhe institucional, duke përfshirë adoptimin e ligjit të ri “Për Taksën mbi Pasurinë e Paluajtshme” (draftuar në 2024-2025 dhe aprovuar në 2025-2026), si dhe akteve nënligjore për zonat e vlerës, çmimet referuese të tokës dhe procedurat e vlerësimit. Integrimi i të gjitha 61 bashkive në Kadastrën Fiskale, me pilotim në 9 bashki fillimisht (si Vlora, Selenica, Korça dhe Tirana).

Regjistrimi i rreth 2.5 milionë pasurive të paluajtshme në vitin 2026, me kosto të parashikuar 26 milionë lekë për regjistrim.

Vazhdimi i projektit ProTax Albania me shpenzime 8.7 milionë lekë në 2026 për mbështetje teknike nga SIDA dhe Administrata Tatimore Suedeze. Kjo fazë shërben si periudhë tranzitore për ligjin e ri, duke përfshirë trajnime për stafin e Drejtorisë së Përgjithshme të Taksës së Pasurisë (DPTP) dhe bashkive, si dhe fushata informuese për tatimpaguesit.

Viti 2027

Procesi kombëtar i vlerësimit të pronave, duke përfshirë krijimin e procedurave të vlerësimit bazuar në vlerën e tregut për ndërtesa dhe toka. Kjo do të përfshijë interoperabilitetin e SIKF me sistemet e tjera qeveritare për shkëmbim të dhënash, si dhe zgjerimin e bazës tatimore për të përfshirë pronat e paregjistruara brenda dhe jashtë vendit. Parashikohen të ardhura shtesë nga reforma në rreth 1 miliardë lekë në 2026 dhe 6.47 miliardë lekë në 2027, si pjesë e totalit 9.28 miliardë lekë nga Pillar 1 i SAA-së (0.33% e PBB-së për 2024-2027).

Vitet 2027-2028

Periudhë tranzitore për aplikimin gradual të ligjit të ri, duke përfshirë pilotimin e proceseve të mbledhjes, apelimeve dhe menaxhimit të borxheve. Kjo fazë synon të minimizojë ndikimin negativ në qytetarë, me lehtësira të mundshme për kategori të caktuara (si familje të varfra ose prona bujqësore). Sfida kryesore përfshijnë rreziqet e mesme si mungesa e burimeve njerëzore dhe vonesat në zhvillimin IT, të cilat do të trajtohen nëpërmjet bashkëpunimit me donatorë si SIDA dhe SECO.

Viti 2028

Futja e vlerësimeve bazuar në treg për ndërtesat, përmirësimi i normave tatimore (propozime nga drafti i mëparshëm: 0.1%-0.2% për ndërtesa rezidenciale, 0.15%-0.25% për komerciale, dhe norma të ngjashme për bujqësore e industriale) dhe lehtësimeve për të nxitur pajtueshmërinë. Sipas përditësimeve të fundit, zbatimi i plotë i taksës së re është shtyrë në 2028 për të lejuar përgatitjen e draftit të ri në 2026, duke shmangur probleme si ato nga tërmeti i 2019-s apo pandemia. Kjo do të integrohet me përmirësimin e proceseve të mbledhjes dhe rritjen e të ardhurave vendore, duke synuar pavarësinë financiare të bashkive.

Viti 2030

Zbatim i plotë i taksës mbi tokën/truallin, me një sistem të integruar evropian që siguron mbulim 100% të pronave, transparencë të plotë dhe përputhje me rekomandimet e FMN-së, Bankës Botërore, OECD-së dhe BE-së. Deri atëherë, reforma pritet të rrisë të ardhurat tatimore në 27.7% të PBB-së (nga 25.9% në 2024), duke kontribuar në qëndrueshmërinë fiskale dhe zhvillimin e qëndrueshëm sipas SDGs 2030. Projekti u mbështet nga FMN (rekomandime fillestare), Banka Botërore (mbështetje financiare dhe teknike), OECD (parime të harmonizuara) dhe BE (si element kyç për transparencën, digjitalizimin dhe financat publike të shëndosha), me rreziqe të menaxhueshme nëpërmjet monitorimit nga Komiteti Teknik i MFP-së.

Ky plan synon të sigurojë rritje të të ardhurave (duke çuar peshën e taksës së pasurisë në 1% të PBB-së nga 0.3% aktuale, në linjë me vendet e rajonit dhe OECD-së), zgjerim të bazës së taksapaguesve (përfshirë pronat e paregjistruara), kalim gradual në vlerësimin e tregut, si dhe përfitime si më shumë shërbime publike, investime dhe pavarësi financiare për bashkitë.

Sfida përfshijnë shtyrje të mundshme (si ajo në 2028) për arsye ligjore dhe teknike, por bashkëpunimi ndërinstitucional dhe mbështetja ndërkombëtare (si nga SIDA dhe Administrata Tatimore Suedeze) janë kyçe për suksesin.

Në mbyllje, sipas vlerësimeve bazuar në të dhënat e PBB-së nominale dhe peshën aktuale të taksës së pasurisë (rreth 0.3% e PBB-së), shteti shqiptar ka humbur potencialisht rreth 100 miliardë lekë (përafërsisht 900 milionë euro, duke marrë parasysh kurset mesatare të shkëmbimit gjatë periudhës) në të ardhura të mundshme nga mosfutja në funksion e reformës së taksës së pasurisë bazuar në vlerën e tregut që nga fillimi i vitit 2019 deri në fund të 2025-s, pavarësisht arsyeve objektive si tërmeti i 2019-s dhe pandemia e COVID-19.

Nëse projekti do të kishte qenë në prag të zbatimit në 2019, vonesa e mëtejshme (edhe 5 vite deri në 2030) mund të ishte reduktuar në më pak vite, duke mundësuar një tranzicion më të shpejtë dhe përfitime më të hershme fiskale për bashkitë dhe qytetarët. Kjo llogaritje është hipotetike dhe supozon një arritje të menjëhershme të objektivit 1% të PBB-së (diferenca 0.7% e PBB-së për çdo vit), ndërsa në realitet reforma është graduale dhe efekti kumulativ i SAA-së për 2024-2027 është vetëm 9.28 miliardë lekë shtesë.