Performanca fiskale e 5-mujorit 2025 me rritje shpenzimesh pa përkthim në zhvillim dhe integrim të qëndrueshëm

Nga këndvështrimi qytetar dhe biznes, me fokus te arsyet e performancës dhe pasojat

Në pesë muajt e parë të vitit 2025, shpenzimet publike arritën në 265.5 miliardë lekë, duke shënuar një rritje të ndjeshme prej 12.2% krahasuar me 2024 dhe rreth 19.5% krahasuar me 2023. Në dukje, kjo tregon një politikë fiskale më aktive dhe përpjekje për zgjerim të shpenzimeve. Por, problemi qëndron te përbërja e këtyre shpenzimeve, pasi shumica e rritjes shkon për shpenzime korrente, paga dhe shërbime sociale, ndërsa investimet kapitale, të domosdoshme për zhvillim të qëndrueshëm, kanë ngelur pothuajse të pandryshuara.

Nga këndvështrimi i qytetarëve dhe biznesit, kjo nënkupton se pavarësisht rritjes së pagave, mungesa e investimeve në infrastrukturë dhe teknologji ndikon negativisht në cilësinë e jetës dhe klimën e biznesit.

Por, sfida qëndron tek natyra e këtyre shpenzimeve.

Pjesa dërrmuese e rritjes shkon te shpenzimet korrente, si pagat e administratës publike dhe shpenzimet sociale, që janë në rritje të vazhdueshme (paga u rrit me rreth 15.6% në 2024 dhe vazhdon në 2025).

Shpenzimet kapitale, që janë investimet për infrastrukturë, teknologji dhe zhvillim afatgjatë, janë pothuajse të pandryshuara në terma nominalë (+2.2% në 2025 ndaj 2024) dhe realisht kanë rënë përsa i përket fondeve të brendshme (-21.6% në investimet me burime vendase).

Nga këndvështrimi qytetar dhe biznes, kjo kuptohet se ndërsa paga dhe ndihmat sociale janë thelbësore për mirëqenien e punonjësve dhe familjeve në nevojë, mungesa e investimeve kapitale është alarmante sepse ndikon drejtpërdrejtë në cilësinë e shërbimeve dhe infrastrukturës ku bizneset dhe qytetarët mbështeten.

Një ekonomi pa investime nuk rritet, dhe shërbimet publike përkeqësohen në kohë. Për shembull, rrugët, energjia, digjitalizimi dhe shëndetësia mund të mbeten të dobëta, duke kufizuar rritjen e punësimit dhe cilësinë e jetesës.

Rënia e investimeve kapitale, një frenim i zhvillimit afatgjatë

Shpenzimet kapitale janë ulur me 4.3% në 2024 dhe janë vetëm pak më të larta në 2025. Kjo do të thotë se paratë që do të duhet të investohen për të ndërtuar rrugë, spitale, shkolla, energji të rinovueshme apo teknologji të reja janë në një nivel shumë të ulët. Kjo ngadalëson zhvillimin e infrastrukturës kritike si rrugët, spitalet, shkollat dhe energjitë e rinovueshme.

Financimi me burime të brendshme është tkurrur ndjeshëm (-21.6%), dhe përpjekjet për të tërhequr fonde nga burime të jashtme nuk janë të mjaftueshme për të zëvendësuar këtë boshllëk.

Fondi i rindërtimit post-tërmet ka rënë me 31.6%, që tregon se faza e rikuperimit nga fatkeqësia po ngadalësohet, por njëkohësisht lindin pyetje për përfundimin e saj dhe pritshmëritë për investime të reja.

Frenimi i vendimeve për investime 4 muaj para zgjedhjeve në 2025 ka ndikuar realisht në ngadalësimin e investimeve kapitale, por ky ndikim është vetëm një pjesë e vogël e problemit. Problemet më të mëdha janë strukturore, duke përfshirë tkurrjen e financimit të brendshëm, mungesën e kapaciteteve menaxheriale dhe planifikimin e dobët strategjik.

Krahasimi me 2023 dhe 2024 tregon se investimet kishin filluar të dobësoheshin që më përpara dhe se frenimi politik është më shumë një justifikim për dobësitë që kanë rrënjë më të thella.

Pra, frenimi i vendimeve para zgjedhjeve është më shumë një faktor shtesë dhe simptomë e problemeve të mëdha strukturore sesa arsyeja kryesore. Ai shërben shpesh si justifikim për dobësitë që kanë rrënjët në menaxhimin e fondeve, kapacitetin e dobët administrativ dhe mungesën e transparencës.

Për qytetarët dhe bizneset kjo do të thotë se rruga për përmirësim të infrastrukturës bazë po ngadalësohet, duke penguar transportin e mallrave dhe aksesin në shërbime cilësore.

Mungesa e investimeve në energji të gjelbër dhe teknologji e lë vendin pas në agjendën globale dhe e bën ekonominë më të ndjeshme ndaj rreziqeve mjedisore dhe çmimeve.

Shpenzimet korrente në rritje, por me rrezikun e pakënaqësive dhe efektivitetit të ulët

Shpenzimet korrente janë rritur me 12.6% në 2025, kryesisht për paga dhe shërbime sociale. Kjo tregon një fokus të qartë drejt mbrojtjes sociale dhe rritjes së pagave, që është pozitive në aspektin social.

Megjithatë, problemi kryesor është mungesa e lidhjes së kësaj rritjeje me rezultatet reale.

Nuk ka indikatorë të qartë që tregojnë nëse rritja e pagave shoqërohet me rritje të produktivitetit në administratë apo përmirësim të shërbimeve për qytetarët.

Programet sociale (si ndihmat ekonomike apo bonusi i lindjeve) nuk tregojnë përmirësim të dukshëm në mbulimin apo efikasitetin e tyre; përkundrazi, disa prej tyre kanë pësuar ulje.

Kjo krijon ndjesinë se paratë shpenzohen thjesht për të mbajtur status quo-në, pa ndryshuar realisht jetën e qytetarëve në mënyrë të prekshme.

Deficiti fiskal dhe borxhi rritje shqetësuese dhe sfida për të ardhmen

Në 2024, deficit fiskal u rrit me 40% krahasuar me 2023 dhe kapërceu me shumë planin e vitit, duke shënuar një rritje prej 97.7% mbi atë që ishte parashikuar.

Edhe në 2025 pritet që ky deficit të mbetet në nivele të larta.

Çfarë do të thotë kjo?

Qeveria po shpenzon më shumë se sa merr nga taksat dhe burimet e tjera, duke financuar diferencën me huamarrje.

Kjo rrit barrën e borxhit publik dhe interesa që duhen paguar, që kanë rritur shpenzimet për interesa me 33.3% në 2024.

Sipas ekspertëve, kjo situatë rrezikon që Shqipëria të ketë më pak hapësirë buxhetore për investime dhe për masa sociale në të ardhmen, pasi pjesa më e madhe e burimeve do të shkojë për shlyerjen e borxheve dhe interesave.

Përputhja e shpenzimeve me prioritete strategjike: mungesa e fokusit dhe planifikimit afatgjatë

Ndërkohë që Shqipëria është në proces negociatash për anëtarësim në BE dhe ka prioritet reformimin e administratës, sundimit të ligjit, tranzicionit energjetik dhe zhvillimit rural, buxheti i pesëmujorit 2025 nuk reflekton qartë këto prioritete:

Investimet për sektorët kyç të integrimit në BE (drejtësia, energjia e gjelbër, infrastruktura digjitale) janë të pakta dhe nënplan.

Ndihmat ekonomike dhe mbështetja sociale janë statike ose në rënie në disa raste, duke mos përmbushur pritshmëritë për një politikë sociale gjithëpërfshirëse.

Pushtetet vendore kanë rritje modeste të buxhetit (+5.6%) pa tregues të qartë të performancës apo përmirësimit në shërbimet lokale.

Nga perspektiva e integrimit, kjo do të thotë, se reformat që synojnë të lehtësojnë aktivitetin e biznesit, të përmirësojnë sistemin e drejtësisë dhe të mbrojnë mjedisin nuk po marrin financimin e duhur, duke penguar përparimin e shpejtë dhe efektiv.
Një ekonomi që nuk investon në infrastrukturë të mirë dhe nuk krijon rregulla të qarta funksionimi do të jetë më pak konkurruese dhe do të ofrojë më pak mundësi për punësim të qëndrueshëm.

Mungesa e transparencës dhe raportimit të rezultateve

Një tjetër problem i thellë është mungesa e një sistemi të mirë të matjes së performancës buxhetore dhe raportimit të rezultateve në mënyrë transparente:

Qytetarët dhe bizneset nuk marrin informacion të qartë për atë se çfarë është arritur konkretisht nga shpenzimet që bëhen.

Nuk ka raporte që lidhin shpenzimet me progresin në kapitujt e integrimit apo me ndikimin në jetën e përditshme.

Kjo ul besimin në institucionet publike dhe ndikon negativisht në cilësinë e debatit publik për politikat financiare.

Përgjegjësia publike dhe nevoja për ndryshim qasje

Është thelbësore që institucionet të raportojnë jo vetëm për shumën e shpenzuar, por edhe për rezultatet dhe ndikimin e tyre.

Parlamenti duhet të ushtrojë më shumë kontroll nëpërmjet seancave dëgjimore dhe monitorimit aktiv, ndërsa Kontrolli i Lartë i Shtetit duhet të përqendrohet në vlerësimin e performancës dhe jo vetëm në auditimin teknik. Vetëm kështu mund të rritet besimi qytetar dhe të krijohet një buxhet i orientuar drejt zhvillimit të qëndrueshëm.

Pesëmujori i parë i vitit 2025 tregon një buxhet qeverisës, që shpenzon më shumë për paga dhe shërbime sociale, por investon shumë pak në të ardhmen, në kantieret infrastrukturore, energji të gjelbër, teknologji, dhe reforma kyçe për anëtarësimin në BE.

Në kushtet aktuale, vijimësia e buxhetit të vitit 2025 duhet të jetë një prioritet i pakushtëzuar për të shmangur përsëritjen e vonesave të mëparshme, kur investimet publike kryheshin në muajt e fundit të vitit, në nëntor dhe dhjetor.

Kjo praktikë e vonuar jo vetëm e ul efektivitetin e shpenzimeve, por dëmton zhvillimin ekonomik, krijimin e vendeve të punës dhe besimin e bizneseve dhe qytetarëve në shtetin e së ardhmes.

Për të shmangur këtë, kërkohet një angazhim politik dhe institucional për planifikim të qartë, ekzekutim të qëndrueshëm dhe transparencë në shpenzimet kapitale gjatë gjithë vitit.

Vetëm kështu buxheti mund të kthehet në një instrument real për zhvillim dhe transformim, jo thjesht në një numër në letër që mbetet i papërdorur gjatë pjesës më të madhe të vitit.