Korporata e Investimeve Shqiptare, një eksperiment me pasuritë publike në heshtje

Me ngritjen e Korporatës Shqiptare të Investimeve (KSI), Shqipëria ndërmori një nismë që synonte të sfidonte modelin tradicional të menaxhimit të pasurive publike, duke i zhvendosur nga përgjegjësia direkte e qeverisë në një entitet të veçantë, më fleksibël dhe të paktën në teori më efikas. Ideja mbështetej në një logjikë moderne të menaxhimit të aseteve publike dhe tërheqjes së investimeve përmes partneriteteve publiko-private.

Në letër, kjo është një ndërhyrje moderne, larg modeleve të vjetra burokratike dhe më pranë logjikës së tregut.

Por në praktikë, ajo që po ndodh është zhvendosja e pronës publike nga menaxhimi institucional drejt një trajektoreje të padukshme e të pafiltruar, ku projektet publike përdoren si mbulesë për ndërtime private dhe përqendrim kapitali në pasuri të paluajtshme.

Në vend që të kthehet në një levë zhvillimi afatgjatë, KSI po rrezikon të shndërrohet në një instrument të centralizuar klientelizmi ekonomik, ku mungesa e transparencës, llogaridhënies dhe kontrollit financiar po bëhet rregull, jo përjashtim.

Struktura e KSI ngjan me një model të zhvendosur nga kontrolli demokratik

Në mënyrë të qëllimshme, KSI është ndërtuar si një korporatë me karakter publik, por që nuk i nënshtrohet të njëjtave mekanizma kontrolli si institucionet shtetërore tradicionale. Ajo nuk është një ministri, nuk është një agjenci, nuk është as ndërmarrje shtetërore në kuptimin klasik dhe për pasojë nuk ka asnjë detyrim real për transparencë ndaj Kuvendit apo qytetarëve.

Kjo strukturë “hibride” mund të ishte funksionale në një mjedis me garanci të forta institucionale dhe mbikëqyrje të pavarur.

Por në një kontekst si ai shqiptar, ku institucionet e kontrollit janë të dobëta, media e kapur dhe shoqëria civile e përjashtuar, kjo mund të bëhet formulë për abuzim.

Tre raste konkrete (“Niko Dovana”, “Asllan Rusi” dhe “Stadiumi Dinamo”) e ilustrojnë më qartë këtë tendencë.

1. Rasti “Niko Dovana”, stadium apo kompleks ndërtimi?

Projekti për rikonstruksionin e stadiumit “Niko Dovana” në Durrës, nën kujdesin e KSI, u prezantua si një ndërhyrje e nevojshme për sportin dhe zhvillimin urban të qytetit. Por ajo që në thelb po realizohet nuk është një rindërtim i thjeshtë infrastrukturor, por një transformim i të gjithë zonës në një kompleks me hapësira banimi, tregtare dhe hotelerie.

Për çudi, dokumentacioni nuk është i plotë, partneriteti publik-privat nuk është transparent dhe asnjë diskutim nuk është zhvilluar në Kuvend. Pyetjet themelore mbeten të hapura:

• Si është zgjedhur investitori?
• Cilat janë përfitimet e shtetit shqiptar nga ky projekt?
• Sa është vlera reale e pronës publike e dhënë në përdorim?
• A ka analizë të ndikimit urban, mjedisor apo social?

Përgjigjet mungojnë.
I vetmi element i qartë është se një aset sportiv transformohet në aset ndërtimor me fitim të sigurt për privatët, ndërsa publiku përfiton vetëm imazhin e një stadiumi të ri.

2. Rasti “Asllan Rusi”, si shembull i një formule të përsëritur

Ngjashëm me Durrësin, më herët stadiumi “Asllan Rusi” në Tiranë ka hyrë në axhendën e transformimeve urbane me një skemë të ngjashme: kthim në kompleks multifunksional, me përfshirje të investitorëve privatë për ndërtim pallatesh, qendrash tregtare dhe hapesirash të komercializuara.

Edhe në këtë rast, transparenca është e pakët.
Opinioni publik mëson për projektin nga konferenca për shtyp apo njoftime mediatike të njëanshme.
Shoqëria civile nuk është ftuar në asnjë diskutim.
Vlerësimi i ndikimit është i panjohur.
Vendimmarrja ndodh pas dyerve të mbyllura, ndërsa prona publike hyn në skema që e zbehin funksionin e saj fillestar.

Kjo qasje shtron pyetjen legjitime: \

• Pse stadiumet dhe të tjera asete komunitare, po transformohen në projekte ndërtimore në mungesë totale transparence dhe pa diskutim institucional?

3. Stadiumi “Dinamo”, një komercializim me dimension të lartë financiar

Projekti për stadiumin “Dinamo” është ndoshta rasti më domethënës për mënyrën se si pronat publike në zonat urbane të Tiranës po privatizohen përmes formash “kreative” investimi. Projekti i stadiumit parashikon jo vetëm rindërtimin e fushës, por edhe ndërtimin e një kompleksi të gjerë tregtar dhe rezidencial me theks të dukshëm tek përfitimi i kapitalit ndërtimor dhe jo te nevoja sportive.

Në këtë rast, terreni sportiv transformohet në një aset fitimprurës për sektorin privat, ndërkohë që shteti duket më shumë si lehtësues i aksesit në tokë publike sesa si partner në ndarjen e përfitimeve.

A është bërë analizë e nevojës urbane për një stadium në këtë formë?
A është konsultuar komuniteti sportiv?
Cili është ndikimi në infrastrukturën përreth, transportin, dhe jetesën në lagje?

Këto mbeten të panjohura, ndërkohë që ndërtimi përparon.

Të tre rastet nuk janë përjashtim.

Ato po përfaqësojnë një paradigmë të re të zhvillimit që ka zëvendësuar konceptin e pronës publike si aset i përbashkët me një koncept spekulativ, ku prona publikohet vetëm në pamje, por privatizohet në përmbajtje.

Për më tepër, mungesa e dokumentimit publik, e kontrolleve nga institucionet e pavarura dhe e transparencës së fitimeve për shtetin, dëshmon se Korporata Shqiptare e Investimeve është duke u përdorur si një “zonë e lirë” për transaksione të mëdha ndërtimore, larg mekanizmave demokratikë.

Projekti i stadiumeve, si shembuj të pranishëm nuk është vetëm çështje sporti apo infrastrukture. Ato janë pasqyra e një modeli zhvillimi ekonomik që favorizon përqendrimin e pasurisë dhe kontrollit mbi tokën, në dëm të transparencës dhe barazisë sociale. KSI, në vend që të jetë katalizator për zhvillim të qëndrueshëm, po përdoret si mjet për redistribuim të pasurive publike në funksion të interesave të ngushta private, pa asnjë mekanizëm të qartë për të ruajtur interesin e përgjithshëm.

Nëse nuk ndërpritet kjo tendencë, rrezikojmë që çdo hapësirë publike të shndërrohet në një eksperiment të shtrenjtë ndërtimi, ndërsa komunitetet do të mbeten me stadiume luksoze, por pa transparencë, pa akses dhe pa kontroll.

Në një ekonomi si ajo shqiptare, ku norma e informalitetit financiar dhe fiskal mbetet ende mbi 30%, sektori i ndërtimit është jo vetëm një motor ekonomik, por edhe një strehë ideale për kapitalin informal dhe pastrimin e parave. Ky është një realitet i njohur jo vetëm nga raportet ndërkombëtare (si ato të MONEYVAL apo FMN), por edhe nga përvoja e përditshme në tregun e pasurive të paluajtshme, ku çmimet janë shpesh të shkëputura nga realiteti ekonomik dhe paguhen pjesërisht në para cash.

Në këtë kontekst, roli i Korporatës Shqiptare të Investimeve (KSI) bëhet kritik. Nëse nuk vepron mbi bazën e rregullave të qarta, standardeve të kontrollit dhe auditimit të thelluar, ajo rrezikon të kthehet në një portë e re për injektimin e kapitalit të dyshimtë në ekonominë legale, përmes skemave ndërtimore që përfitojnë nga prona publike.

KSI ka në dispozicion një portofol të gjerë pronash shtetërore, përfshirë toka urbane, truall sportiv, ish-ndërmarrje shtetërore të braktisura apo hapësira strategjike në bregdet. Kur këto asete kalojnë në partneritet me investitorë të paidentifikuar plotësisht apo me histori të paaudituara, rreziku i pastrimit të kapitalit informal bëhet sistemik.

Mungesa e kritereve të detajuara për përzgjedhjen e investitorëve, mungesa e deklarimit të burimit të kapitalit të tyre, dhe fakti që këto prona shndërrohen në banesa luksoze apo qendra tregtare, tregon se përfitimi nuk është zhvillimi produktiv, por ngrirja e kapitalit në pasuri që nuk krijojnë vlerë të re për ekonominë.

Një zhvillim që nuk zhvillon, ku efektet afatgjata janë të padobishme për shoqërinë

Këto investime nuk kanë kapilarë me ekonominë reale. Ato:

• Nuk gjenerojnë zinxhirë prodhimi, pasi nuk kanë nevojë për furnitorë vendas ose nxitje të inovacionit teknologjik.
• Nuk rrisin punësimin afatgjatë, pasi ndërtimi është një aktivitet i përkohshëm, ndërsa pas ndërtimit, objektet qëndrojnë bosh ose përdoren nga një elitë e kufizuar.
• Nuk sjellin eksporte, pra nuk kontribuojnë në bilancin tregtar të vendit.
• Nuk forcojnë konkurrueshmërinë e brendshme.

Përkundrazi, ato rrisin çmimet e pasurive të paluajtshme, deformojnë tregun e strehimit dhe thellojnë pabarazitë. Një apartament i ndërtuar mbi pronë publike për pastrim kapitali nuk i shërben një familjeje shqiptare me të ardhura mesatare. Ai thjesht fikson fitimin e dikujt tjetër.

Rreziku strategjik na sugjeron se KSI po trajtohet si zonë e lirë për pasuri të paluajtshme “të pastërta në letër”

Nëse nuk ushtrohet një monitorim i posaçëm institucional mbi:

• origjinën e kapitalit të investitorëve,
• regjistrimin në kohë reale të përfituesve përfundimtarë,
• auditimin sistematik të kontratave të ndërtimit dhe përdorimit të tokës publike,

atëherë KSI nuk do të jetë një promotor i zhvillimit ekonomik, por një lehtësues i rafinuar për legalizimin e pasurisë së paligjshme, i justifikuar përmes projektit “stadium”, “qendër multifunksionale” apo “zhvillim strategjik”.

Në vend që të prodhojë rritje reale dhe zhvillim të ekuilibruar, ky model e rrezikon ekonominë të kthehet në një makineri të qetë të riciklimit të parasë informale, duke lënë prapa infrastrukturë boshe, çmime të fryra dhe mungesë të kapitalit për sektorë që kërkojnë vërtet mbështetje: teknologjia, bujqësia, edukimi, energjia.

Në mungesë të një kufizimi të prerë mes kapitalit produktiv dhe atij të dyshimtë, Shqipëria do të prodhojë vetëm pamje zhvillimi, por jo zhvillim real. KSI, nëse nuk reformohet me transparencë radikale, mbikëqyrje të pavarur dhe pjesëmarrje qytetare do të jetë thjesht një derë e re për të vjetrën: një ekonomi në hijet e saj.

Në vetvete, KSI është një mjet i fuqishëm institucional, ndoshta më i fuqishmi që është ngritur për menaxhimin e pasurive publike që nga pasuria e ndërmarrjeve shtetërore në tranzicionin e viteve ‘90. Por pikërisht sepse është kaq e fuqishme, nëse nuk ka kontroll institucional dhe pjesëmarrje qytetare, rreziku që ky instrument të kthehet në një mjet abuzimi është real dhe i menjëhershëm.

Ajo që po shohim sot nuk është një “rrugë drejt zhvillimit”, por një kapitull i ri në historinë e kapjes së shtetit përmes mekanizmave institucionalë të kontrolluar nga pak duar. KSI, në këtë formë, nuk është një strukturë moderne menaxhimi, por një laborator për transformimin e pasurisë publike në kapital privat, me një mungesë kritike të drejtësisë ekonomike, barazisë dhe transparencës.

Nëse kjo rrugë nuk ndryshon, Shqipëria nuk po ndërton një të ardhme të qëndrueshme po ndërton vitrina për zhvillim imagjinar, ndërkohë që thellon mosbesimin qytetar dhe përforcon një model ekonomie që nuk përfshin, nuk dëgjon dhe nuk llogarit askënd përveç vetes.