InvestAI: Mundësitë për Shqipërinë në përshtatjen e iniciativës europiane

Në fillim të shkurtit 2025, Bashkimi Evropian (BE) shpalli një nismë të re për të promovuar zhvillimin dhe adoptimin e inteligjencës artificiale (AI) në vendet anëtare dhe ato kandidate, përfshirë Shqipërinë. Kjo nismë synon të harmonizojë rregulloret e AI-së, të inkurajojë inovacionin dhe të sigurojë që zhvillimi i AI-së të respektojë të drejtat themelore të qytetarëve.

Për Shqipërinë, një strategji për të përshtatur idenë ambicioze të InvestAI mund të zhvillohet në një shkallë të vogël, por me fokus të qartë dhe të përshtatur me kapacitetet vendase dhe burimet e jashtme, duke përfshirë diasporën.

Në një analizim të nismë së BE-së, ajo që vlen në qasjen shqiptare nuk është dimensioni, por nisma që mund të mobilizojë burimet nga jashtë dhe brenda vendit. Në tërësi, ky gigainvestim mund të zbatohet jo për të bërë si deri më sot, por si shqiptarë të së ardhmes, për të ndihmuar të rinjtë dhe brezat e ardhëm. Në përshtatje të nismës madhore të BE, ne mendojmë se edhe Shqipëria mundet të fillojë të hartojë Masterplanin e saj për ta bërë diskutimin madhor të 4 viteve të ardhme në vend të infrastrukturës. Pra, nisur nga ky kontekst ne e mendojmë, si vijon:

Krijimi i qendrave të AI (AI Hubs) të vogla dhe të qëndrueshme. Shqipëria mund të krijojë 3-5 qendra rajonale për zhvillimin e IA-së në qytete si Tiranë, Durrës, Korçë dhe Shkodër. Këto qendra do të shfrytëzojnë infrastrukturën ekzistuese arsimore, si universitetet, për të krijuar hapësira për hulumtim dhe zhvillim. Laboratorët e vogël të pajisur me teknologji bazike për IA do të mundësojnë zhvillimin e risive. Për këtë do të shfrytëzohen fonde të BE-së dhe mund të angazhohet diaspora shqiptare me prirje për zhvillimin teknologjik.

Rritja e kapaciteteve kompjuterike dhe krijimi i “Data Lakes” lokale. Shqipëria mund të ndërtojë një qendër kombëtare për të dhëna në bashkëpunim me kompani si Google dhe Microsoft. Integrimi i sektorit privat dhe publik për grumbullimin dhe analizën e të dhënave do të mundësojë optimizimin e prodhimit bujqësor, si dhe monitorimin e energjisë për optimizimin e rrjeteve të shpërndarjes. Kjo do të ndihmojë në zhvillimin e sektorëve strategjikë si bujqësia, energjia dhe transporti.

Përfshirja e diasporës shqiptare në industrinë e IA. Angazhimi i profesionistëve të diasporës për të sjellë njohuri dhe burime në Shqipëri është një mundësi e shkëlqyer. Krijimi i një platforme online për të lidhur ekspertët e diasporës me qendrat lokale të AI mund të nxisë investime direkte dhe mund të organizohen trajnime dhe konferenca ku profesionistët e diasporës mund të kontribuojnë.

Fokusimi te AI për zhvillimin industrial dhe aplikimet praktike. Shqipëria mund të përdorë IA për të modernizuar industrinë, veçanërisht bujqësinë dhe turizmin. Kjo mund të ndihmojë në zhvillimin e sistemeve të menaxhimit të fermave me IA, si dhe përdorimin e IA për personalizimin e përvojës turistike. Kjo do të ndikonte drejtpërdrejt në rritjen e produktivitetit dhe punësimit në këto sektore.

Edukimi dhe zhvillimi i talenteve lokale. Shqiptarët mund të përfitojnë shumë nga futja e kurseve të IA në universitetet kryesore të vendit, si dhe organizimi i kampeve të teknologjisë për të rinjtë. Partneritetet me shkolla ndërkombëtare do të ndihmojnë në krijimin e një baze të fuqishme ekspertësh për IA.

Zhvillimi i politikave për AI të besueshme dhe etike. Hartimi i rregulloreve që mbrojnë të dhënat personale dhe monitorimi i përdorimit të IA për të shmangur manipulimet është shumë i rëndësishëm. Shqipëria mund të krijojë një bord kombëtar për etikën në IA, që mund të përfshijë qeverinë, bizneset dhe shoqërinë civile.

Invest AI, si një nismë që fokusohet në zhvillimin e inteligjencës artificiale dhe teknologjive dixhitale, duhet të integrohet në mënyrë strategjike me politikat dhe planet në fuqi për digjitalizimin e Shqipërisë. Kjo nismë mund të kontribuojë në përmirësimin e eficiencës administrative, modernizimin e shërbimeve publike, dhe mbështetje për sektorët e ndryshëm të ekonomisë. Disa aspekte që duhet të merren parasysh janë:

– integrimi me Strategjitë ekzistuese. Invest AI duhet të jetë pjesë e planit të përgjithshëm për digjitalizimin dhe transformimin digjital të administratës shtetërore dhe shërbimeve publike. Ky integrim mund të realizohet duke e lidhur nismën me prioritetet e tjera, si e-shërbimet, e-government, dhe mbështetje për startup-et teknologjike.

– një vizion afatgjatë. Implementimi i një programi afatgjatë për Invest AI duhet të përfshijë zhvillimin e kapaciteteve në inteligjencën artificiale për të nxitur inovacionin në sektorë të tillë si shëndetësia, arsimimi, transporti dhe bujqësia. Për më tepër, krijimi i partneriteteve ndërkombëtare dhe mbështetje për kërkimin shkencor mund të ndihmojnë në ndërtimin e një ekosistemi të qëndrueshëm të AI.

Ndikimi në ekonominë e shqipërisë dhe zgjatja e zhvillimit

Nëse nisma e InvestAI zhvillohet dhe implementohet në Shqipëri, ndikimi mund të jetë substancial. Së pari, mund të sjellë një rritje të konsiderueshme të produktivitetit në sektorët kryesorë, si bujqësia, energjia dhe turizmi, përmes përdorimit të inteligjencës artificiale për optimizimin e proceseve dhe përmirësimin e efikasitetit. Ky efekt mund të rrisë ndjeshëm konkurrencën dhe inovacionin në industrinë e teknologjisë, duke përfshirë zhvillimin e startupeve dhe rritjen e mundësive për punësim, veçanërisht për të rinjtë.

Duke integruar IA-në në industrinë e prodhimit dhe bujqësisë, Shqipëria mund të përfitojë një rritje të dukshme të produktivitetit, që do të pasqyrohet në një rritje të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB). Përshtatja e modeleve të IA për menaxhimin e burimeve të energjisë dhe optimizimin e proceseve bujqësore mund të kontribuojnë në një përmirësim të output-it ekonomik të vendit. Për më tepër, modernizimi i sektorëve kyç mund të sjellë një rritje të PBB-së me 2-4% në periudhën e parë 5-7 vjeçare.

Një iniciativë e tillë, sipas përvojave të ngjashme në vende të zhvilluara kërkon një periudhë të gjatë zhvillimi, mundësisht 10-15 vjet për të arritur kapacitetet e plota të efektivitetit të saj. Gjatë kësaj periudhe, do të jetë e nevojshme një përqendrim i vazhdueshëm në ndërtimin e infrastrukturës teknologjike dhe integrimin e IA-së në sektore të ndryshme, që do të kërkojnë përshtatje dhe inovacione të vazhdueshme.

Për të realizuar një nismë të tillë, Shqipëria mund të kërkojë fonde që kapin vlerën e disa miliardë eurove, të cilat mund të mbulohen përmes disa burimesh:

Fonde të Bashkimit Europian – Si pjesë e programeve të Horizon Europe dhe IPA, mund të mbështeten investimet për zhvillimin e infrastrukturës teknologjike dhe trajnimin e talenteve.

Investime nga Diaspora shqiptare – Me mbështetje nga profesionistët e diasporës dhe investitorët, mund të krijohen partneritete që mund të sjellin financime të mjaftueshme për startup-et dhe kërkimin e avancuar.

Financimi lokal dhe privat – Sektori privat dhe investimet në startupe mund të luajnë një rol të rëndësishëm, duke mbështetur zhvillimin e shpejtë të industrisë.

Në total, për të realizuar këtë projekt në një periudhë 5-7 vjeçare, mund të jetë e nevojshme një investim fillestar që mund të shkojë nga 500 milionë deri në 1 miliardë euro. Kjo do të variojë në varësi të shkallës së implementimit dhe sektorëve të përfshirë. Pas fazës fillestare, mund të pritet një rritje e mëtejshme e investimeve dhe kthimeve ekonomike nga zhvillimi i sektorëve të IA-së.

Përfitimet për Shqipërinë përfshijnë rritjen e produktivitetit dhe rritjen e GDP-së. Modernizimi i industrisë dhe bujqësisë do të sjellë rritje të efikasitetit dhe ndihmon në diversifikimin e ekonomisë, duke ofruar mundësi të reja për punësim dhe zhvillim ekonomik. Shqipëria mund të bëhet një qendër për zhvillimin e IA në Ballkan, duke tërhequr investime dhe duke përmirësuar konkurrencën ndërkombëtare. Ky plan kërkon vizion dhe mbështetje të fortë nga sektori publik dhe privat, si dhe bashkëpunim të ngushtë me diasporën. Ky projekt do të kërkojë bashkëpunim të ngushtë ndërmjet sektorëve të ndryshëm të shoqërisë shqiptare, dhe implementimi i tij mund të sjellë një ndikim të rëndësishëm në transformimin e ekonomisë dhe zhvillimin e saj afatgjatë.