Dinamika e kursit të këmbimit në Shqipëri, 2015-2025 në një lexim strukturor

Analiza e sjelljes së kursit të këmbimit në Shqipëri gjatë periudhës 2015–2025 tregon se marrëdhënia midis lekut dhe faktorëve makroekonomikë nuk është e njëtrajtshme në kohë dhe as simetrike në intensitet. Kursi nuk reagon njësoj në të gjitha situatat ekonomike, por shfaq sjellje të ndryshme në varësi të fazës së ciklit ekonomik, nivelit të presionit në treg dhe strukturës së flukseve valutore. Në këtë kuptim, lëvizjet e lekut nuk mund të interpretohen si rezultat i një mekanizmi të thjeshtë monetar, por si produkt i një strukture ekonomike të karakterizuar nga asimetri, euroizim, sezonalitet i theksuar dhe ndërhyrje selektive institucionale.

Një nga gjetjet më të qëndrueshme është se lekut i mungon një mekanizëm i qartë vetërregullues.

Në periudhat kur leku forcohet ndjeshëm, ai ka tendencë të mbetet i fortë për më gjatë se sa do të justifikohej nga fundamentet reale të ekonomisë.

Në vitet 2015–2018, për shembull, forcimi gradual i lekut u shoqërua me rritje të turizmit dhe flukse të qëndrueshme hyrjesh parash nga jashtë, por pa ndonjë reagim proporcional të sektorit prodhues apo të eksporteve. Kjo sugjeron se forcimi i lekut nuk ka funksionuar si sinjal për ristrukturim ekonomik, por si reflektim i një teprice valutore që nuk është kanalizuar në investime produktive. Ndërsa në periudhat kur leku dobësohet, reagimi i tregut është më i shpejtë dhe më i fortë, duke treguar se forcat që e shtyjnë kursin drejt ekstremit pozitiv janë më të qëndrueshme dhe strukturore, ndërsa faktorët që e dobësojnë janë më të përkohshëm dhe ciklikë.

Në kontrast, periudha 2019–2021, e dominuar nga pandemia COVID-19 dhe pasiguritë globale, tregoi se kursi i këmbimit bëhet shumë më i ndjeshëm ndaj goditjeve. Ndryshimet në flukset valutore, veçanërisht në turizëm dhe flukse valutore, prodhuan luhatje më të shpejta dhe më të forta të lekut. Këtu del qartë se në situata krize, ekonomia shqiptare shfaq një formë amplifikimi, ku goditjet e jashtme nuk zbuten, por përkthehen drejtpërdrejt në kurs, duke reflektuar dobësinë strukturore të mekanizmave të stabilizimit të brendshëm.

Në këtë kontekst, flukset valutore nga turizmi dhe hyrjet e parave nga burime të ndryshme luajnë një rol kyç. Gjatë viteve të fundit, rritja e ndjeshme e numrit të turistëve dhe rritja e dërgesave nga emigrantët dhe burime të tjera kanë krijuar një tepricë strukturore euroje në treg, e cila nuk neutralizohet plotësisht nga kërkesa për importe apo investime. Kjo ka prodhuar një presion të vazhdueshëm drejt forcimit të lekut, veçanërisht në periudhat kur këto flukse janë në kulmin sezonal. Ndikimi i tyre nuk është linear, pasi në periudhat “normale” efekti është i moderuar, ndërsa në periudhat e tepricës valutore efekti përforcohet ndjeshëm, duke krijuar lëvizje disproporcionale të kursit. Me fjalë të tjera, ekonomia shqiptare është më e ndjeshme ndaj hyrjeve valutore sesa ndaj mungesës së tyre, çka krijon një prirje strukturore drejt mbiçmimit të lekut.

Një gjetje tjetër e rëndësishme lidhet me inflacionin dhe diferencën e normave të interesit. Në teori, rritja e inflacionit duhet të çojë në dobësim të monedhës vendase. Në praktikën shqiptare, kjo marrëdhënie rezulton e dobët në periudhat e stabilitetit, por bëhet e fortë vetëm në situata presioni të lartë, kur inflacioni perceptohet si i qëndrueshëm dhe jo i përkohshëm. Në vitet 2022–2023, kur inflacioni u rrit ndjeshëm si pasojë e goditjeve globale të energjisë dhe ushqimeve, reagimi i kursit ishte më i fortë dhe më i shpejtë. Kjo tregon se tregu nuk reagon ndaj çdo sinjali inflacioni, por vetëm kur ai kalon një prag besueshmërie dhe kthehet në faktor dominues të pritjeve ekonomike.

Kjo sjellje sugjeron se pritjet luajnë rol më të madh se vetë indikatorët makroekonomikë.

Kursi i këmbimit në Shqipëri është i ndjeshëm ndaj perceptimeve mbi stabilitetin fiskal, klimën politike dhe sigurinë institucionale. Në periudhat e paqarta, edhe ndryshime të vogla në treguesit makro mund të prodhojnë reagime të forta, ndërsa në periudhat e besimit të lartë edhe lëvizje më të mëdha reale kalojnë pothuajse pa ndikim në kurs. Kjo e bën kursin jo vetëm tregues ekonomik, por edhe barometër të besimit institucional dhe politik.

Një element veçanërisht domethënës është roli i ndërhyrjeve të Bankës së Shqipërisë. Analizat tregojnë se ndërhyrjet nuk kanë efekt të njëtrajtshëm. Ato rezultojnë pothuajse neutrale në periudhat e stabilitetit, por bëhen efektive vetëm kur kursi hyn në zona ekstreme, pra kur forcohet ose dobësohet përtej intervaleve historike. Kjo do të thotë se politika monetare funksionon më shumë si mekanizëm emergjent stabilizimi, sesa si instrument i përditshëm i drejtimit të kursit. Në kushte normale, stabiliteti i kursit nuk është produkt i politikës, por i strukturës së flukseve valutore.

Nga pikëpamja strukturore, kjo sjellje reflekton një ekonomi të thellësisht të euroizuar, ku një pjesë e madhe e transaksioneve, kursimeve dhe investimeve janë realizuar deri në 2024 në valutë (euro). Në këtë realitet, leku nuk është monedhë dominuese në vendimmarrjen ekonomike, por shpesh shërben si njësi kontabël, ndërsa euro funksionon si mjet real ruajtjeje vlere. Kjo e bën kursin e këmbimit më pak të ndjeshëm ndaj politikës monetare dhe më të ndjeshëm ndaj flukseve reale të valutës, duke e zhvendosur qendrën e gravitetit nga banka qendrore drejt faktorëve strukturorë.

Në planin e politikave publike, implikimet janë të rëndësishme.

Së pari, stabiliteti i kursit nuk mund të arrihet vetëm përmes instrumenteve monetare, por kërkon politika strukturore që ndikojnë në bilancin real të valutës, si diversifikimi i eksporteve, nxitja e investimeve produktive dhe reduktimi i informalitetit. Janë këto masa të harmonizuara, që çdo stabilizim të kursit do të jetë i përkohshëm dhe i varur nga faktorë sezonalë.
Së dyti, forcimi i vazhdueshëm i lekut ka efekte të kundërta mbi sektorë të ndryshëm. Nga njëra anë ul koston e importeve dhe ndihmon në kontrollin e inflacionit, por nga ana tjetër dëmton konkurrueshmërinë e eksporteve dhe dekurajon prodhimin vendas. Kjo krijon një paradoks zhvillimi, ku stabiliteti monetar afatshkurtër prodhon dobësi strukturore afatgjata.

Së treti, analizat tregojnë se ekonomia shqiptare është më e ekspozuar ndaj goditjeve pozitive sesa negative. Kjo nënkupton se, teprica valutore nga turizmi dhe flukset valutore dhe remitancat prodhon lëvizje të forta të kursit, ndërsa goditjet negative absorbohen më shpejt përmes rritjes së importeve dhe përdorimit të rezervave valutore. Pra, ciklet e forta të forcimit të lekut janë më të qëndrueshme se ciklet e dobësimit të tij, duke e bërë mbiçmimin një fenomen më persistent se nënçmimi.

Në terma zhvillimi afatgjatë, kjo situatë prodhon një model ekonomik të bazuar në flukse hyrëse dhe konsum, jo në prodhim dhe eksport.
Kursi i këmbimit, në vend që të reflektojë produktivitetin real të ekonomisë, reflekton kryesisht strukturën e flukseve monetare, duke u shndërruar në tregues më shumë financiar sesa real.

Në përfundim, gjetjet sugjerojnë se kursi i këmbimit në Shqipëri nuk është thjesht rezultat i ofertës dhe kërkesës në tregun valutor, por pasqyrë e një arkitekture ekonomike të ndërtuar mbi euroizim, sezonalitet dhe pritje të paqëndrueshme. Politikat monetare kanë rol të kufizuar dhe funksionojnë kryesisht në kushte ekstreme, ndërsa faktorët strukturorë dhe institucionalë mbeten determinantët realë të dinamikës së lekut.

Prandaj, çdo debat serioz mbi kursin e këmbimit duhet të zhvendoset nga pyetja “Çfarë duhet të bëjë Banka e Shqipërisë?” drejt pyetjes më themelore se “Çfarë lloj ekonomie po prodhon Shqipëria?”.

---