Auditimi ligjor në Shqipëri dhe sfidat e pavarësisë dhe përafrimit me standardet evropiane

Në vitin 2026, auditimi ligjor në Shqipëri vazhdon të mbetet një nga hallkat më të dobëta të arkitekturës së qeverisjes financiare dhe të luftës kundër korrupsionit, jo vetëm në vendin tonë, por edhe në pjesën më të madhe të Ballkanit Perëndimor.

Edhe pse kuadri ligjor është përmirësuar ndjeshëm gjatë dekadës së fundit, përmes harmonizimit me Standardet Ndërkombëtare të Auditimit (SNAS), Direktivën 2014/56/BE dhe kërkesave për raportimin e qëndrueshmërisë realiteti institucional tregon një hendek të thellë midis normave në letër dhe mënyrës se si ato zbatohen në praktikë.

Në Shqipëri, audituesit ligjorë, të rregulluar kryesisht nga Ligji nr. 10091/2009, i ndryshuar me Ligjin nr. 126/2024 kanë detyrë ligjore dhe institucionale të mbrojnë interesin publik duke dhënë një opinion të pavarur, të paanshëm dhe të bazuar në prova mbi pasqyrat financiare të Njësive të Interesit Publik (NJEP), shoqërive të listuara, bankave, sigurimeve dhe entiteteve të mëdha publike e private.

Në teori, ky sistem duhet të funksionojë si një mekanizëm mbrojtës i parë për transparencën financiare: audituesit kryejnë verifikim të pavarur, identifikojnë pasaktësi materiale, rreziqe dhe shkelje të mundshme, dhe japin opinion që mund të jetë i pastër, me rezervë, negativ ose refuzim. Në rast shkeljesh të rënda, ata kanë detyrim të raportojnë te Bordi i Mbikëqyrjes Publike (BMP).

Në praktikë, një kombinim faktorësh, si varësia ekonomike nga klientët publikë dhe privatë të mëdhenj, marrëdhëniet afatgjata kontraktore, mungesa reale e rotacionit efektiv dhe mbikëqyrja relativisht e dobët nga BMP ka krijuar një treg auditimi me përqendrim të lartë dhe vulnerabilitet të theksuar institucional.

Tregu vlerësohet rreth 14–16 milionë euro në vit (2024–2025), sipas vlerësimeve të fundit nga Shoqata e Audituesve Ligjorë dhe të dhënat e tregut, por pak shoqëri (4–6 kryesore) dominojnë kontratat publike të mëdha, duke krijuar një ekosistem ku pavarësia bëhet iluzion.

Humbja e një klienti të tillë mund të rrezikojë 20–40% të qarkullimit të një shoqërie mesatare audituese, duke i shtyrë drejt kompromiseve të mundshme për të ruajtur marrëdhëniet kontraktuale, një situatë që minon themelet e besimit publik dhe lejon korrupsionin të lulëzojë pa pengesa të mjaftueshme.

Ky klientelizëm merr formë konkrete përmes mungesës së rotacionit dhe marrëdhënie afatgjata klienteliste që kanë prekur thellësisht sistemin. Në shumë raste, e njëjta shoqëri apo palët/individët e lidhur me të auditon të njëjtin institucion publik për 5, 8, 10, 12, madje 15 vjet radhazi duke krijuar marrëdhënie afatgjata që shkelin frymën e pavarësisë dhe krijojnë komoditet institucional që pengon zbulimin e pasaktësive. Kjo mënyrë funksionimi ka çuar në një realitet ku auditimi shpesh certifikon pasqyra financiare pa evidentuar plotësisht parregullsitë, duke e bërë të pamundur që audituesit të sfidojnë klientët e tyre pa rrezikuar ekzistencën profesionale, një cikël vicioz që thellon pabarazinë dhe pengon çdo përpjekje reale për reformë.

Rezultati është një dështim në zbulimin e hershëm të skandaleve të mëdha korruptive dhe fiskale, që tregon një problem sistemik në pavarësinë dhe efektivitetin e profesionit të auditimit privat.

Merrni si shembuj rastin e 5D Construction, ku pronësia e fshehur e zyrtarëve bashkiakë fshehu konflikte interesi të rënda, dhe auditimi nuk identifikoi lidhjet e dyshimta në pasqyrat financiare të Bashkisë Tiranë, apo rastin e Bankers Petroleum, ku shmangia e taksave mbi 4 miliardë euro (2006–2023) duhej të ishte sinjalizuar nga audituesit në verifikimin e kostove dhe të ardhurave, por ata dhanë opinion pa rezervë pavarësisht dyshimeve të mëvonshme.

Apo rastet e Albpetrol, OSHEE, KESH dhe ndërmarrjeve të ujësjellës-kanalizimeve, ku miliarda lekë borxhe të paarkëtuara dhe keqmenaxhim i hidrokarbureve, energjisë dhe resurseve natyrore u lejuan të vazhdojnë pa ndërhyrje, me audituesit privatë që certifikuan pasqyra financiare pa adresuar këto probleme, siç konstaton KLSH në raportet e saj vjetore.

Në këto raste, audituesit ligjorë kanë dhënë opinion, ose të pastër ose me vërejtje minimale (me rezerva), duke certifikuar pasqyrat financiare pa identifikuar parregullsitë që më vonë janë evidentuar në disa raste nga KLSH-ja dhe hetimet e SPAK-ut. Kjo tregon një hendek të qartë në zbulimin e hershëm të problemeve, që mund të lidhet me kufizime në akses të dhënash, varësi ekonomike ose mungesë të mbikëqyrjes efektive nga BMP-ja, një çështje që kërkon hetim të mëtejshëm institucional.

Ky realitet nuk është unik për Shqipërinë.
Ai pasqyron një problem strukturor të Ballkanit Perëndimor, ku klientelizmi politik dhe ekonomia e patronazhit ndikojnë drejtpërdrejt në funksionimin e profesioneve rregulluese.

Krahasimi me Kosovën, vendet e Bashkimit Evropian dhe fqinjët rajonalë, si Serbi, Maqedoni e Veriut dhe Bosnjë-Hercegovinë nxjerr në pah jo vetëm dobësitë e përbashkëta, por edhe dallime të rëndësishme në kapacitetet institucionale dhe në nivelin e zbatimit të ligjit.

Ndërsa audituesit ligjorë privatë kanë rolin e verifikimit të parë të pasqyrave financiare të klientëve të tyre (me pagesë nga klienti), institucionet supreme të auditimit publik, si Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH) në Shqipëri, Zyra Kombëtare e Auditimit (ZKA) në Kosovë dhe ekuivalentët e tyre në rajon dhe BE kanë një rol krejtësisht të ndryshëm dhe plotësues.

KLSH dhe ZKA janë institucione kushtetuese të pavarura, që auditojnë financat publike pa pagesë nga subjekti i kontrolluar, raportojnë drejtpërdrejt para Kuvendit dhe nuk varen nga klienti. Ato kryejnë auditim financiar, të performancës dhe të pajtueshmërisë në buxhetin shtetëror, pronat publike dhe kontratat publike, duke publikuar raporte vjetore dhe tematike që shpesh shërbejnë si bazë për hetime penale.

Në Kosovë, ZKA ka qenë dukshëm më efektive se KLSH në Shqipëri në disa aspekte, pasi ka identifikuar dëme të mëdha financiare dhe ka furnizuar prova konkrete për raste korrupsioni të ndjekura nga EULEX-i dhe institucionet vendore, duke kontribuar në hetime të profilit të lartë gjatë 2023–2025.

Në BE, institucionet supreme të auditimit plotësojnë punën e audituesve privatë me mekanizma rigorozë pavarësie dhe sanksionesh.

Në rajon, këto institucione zbulojnë shpesh probleme që audituesit privatë nuk i kanë adresuar.

Krahasimi ndërkombëtar me elementët kyç shihet edhe nga tabela përmblkedhese me poshte:

Aspekt	Shqipëria (2024–2026)	Kosova (ZKA)	Vendet e BE-së (mesatare)	Rajoni (Serbi, Maqedoni Veriut, Bosnjë)
Ligji kryesor për auditim privat	Ligji 10091/2009 + 126/2024	Ligji 06/L-032 “Për Auditimin”	Direktiva 2014/56/BE + rregullore kombëtare	Ligje të harmonizuara, por zbatim i dobët
Rotacion i detyrueshëm (privat)	Jo i detyrueshëm për klientët publikë	Jo i detyrueshëm, por rekomandohet	Po (maks. 10 vjet për NJEP)	Shumica jo, Maqedonia po nga 2022
Mbikëqyrje e pavarur (privat)	BMP – aktivitet i ulët, pak sanksione	Agjencia e Mbikëqyrjes + ZKA	Autoritetet e fortë (ESMA, H3C, BaFin, etj.)	Institucione të dobëta ose të politizuara
Sanksione për shkelje pavarësie (privat)	Gjoba deri 3% qarkullimi, rrallë aplikohen	Gjoba + pezullim licence, më aktive	Gjoba deri 10% qarkullimi + ndalim profesion	Gjoba të ulëta, rrallë pezullim licence
Përqendrimi i tregut privat	Shumë i lartë (pak firma me klientë të mëdhenj publikë)	I lartë, por më i shpërndarë	I moderuar, konkurrencë e lartë	I lartë në Serbi dhe Bosnjë
Zbulim nga SAI (publik)	KLSH zbulon miliarda lekë dëme çdo vit	ZKA zbulon dëme të mëdha, furnizon EULEX/SPAK	SAI-të plotësojnë, jo zëvendësojnë audituesit	SAI-të zbulojnë, por pak ndikim në privat
CPI Transparency International (2024–2025)	39/100	43/100	66/100 (mesatare)	33–40/100

Në fund të fundit, nuk duhet pritur që klientelizmi të vetë-shërohet. Auditimi ligjor, që duhet të ishte mekanizëm mbrojtës i parave publike, në shumë raste nuk ka arritur të evidentojë parregullsi të mëdha financiare.

Por kjo nuk është fat i pandryshueshëm.

Duke marrë shembuj të qartë nga fqinjët dhe nga Evropa:

• rotacioni i detyrueshëm si në BE dhe Maqedoninë e Veriut mund të presë njëherë e përgjithmonë lidhjet e gjata klienteliste që e kanë paralizuar pavarësinë, duke parandaluar rotacionin formal që nuk shoqërohet me ndryshim real të pavarësisë;
• forcimi i BMP-së me modelin e bashkëpunimit rajonal, i shoqëruar me sanksione të ashpra si në Francë, do t’i jepte dhëmbë vërtetë mbikëqyrjes;
• transparenca e plotë në prokurime, sipas rekomandimeve të OECD-së, do ta bënte shumë më të vështirë fshehjen e keqmenaxhimit në shoqëritë shtetërore;
• bashkëpunimi i ngushtë me BE-në për trajnime dhe monitorim, siç ka ndodhur në Kosovë me EULEX-in, do të krijonte presion të jashtëm dhe kulturë profesionale që nuk mund të anashkalohet lehtë.

Këto janë reforma të provuara diku tjetër, që presin vetëm vullnet politik për t’u zbatuar këtu. Nëse institucionet përgjegjëse (BMP, Ministria e Financave, Kuvendi) i marrin seriozisht këto hapa, auditimi mund të kthehet nga një mekanizëm komoditeti në një armë të vërtetë kundër korrupsionit dhe në një hap të madh drejt integrimit evropian.

Koha kërkon vendime të qarta, ku ose do të vazhdohet me status quo-në që lejon certifikimin e pasqyrave pa evidentuar plotësisht problemet, ose do të ndërmerren reforma për të forcuar pavarësinë dhe përgjegjësinë.

Zgjedhja është e qartë dhe mbetet vetëm të veprohet.