Largimi i kapitalit shqiptar jashtë vendit

Në leximin e parë, rritja e investimeve shqiptare jashtë vendit mund të interpretohet si shenjë e forcimit financiar të sektorit privat.
Në fund të fundit, vetëm ekonomitë që kanë arritur të gjenerojnë teprica kapitali mund të investojnë përtej kufijve të tyre.
Megjithatë, kur analizohet struktura e këtyre investimeve, bëhet e qartë se Shqipëria nuk po përjeton një proces normal ndërkombëtarizimi të kapitalit. Ajo po përballet me një fenomen më kompleks, ku kapitali vendas po kërkon siguri jashtë vendit në vend që të kërkojë mundësi zhvillimi brenda tij.

Rritja e jashtëzakonshme e investimeve në pasuri të paluajtshme në Itali, Greqi dhe Spanjë nuk reflekton zgjerimin e kompanive shqiptare në tregjet europiane, por as krijimin e rrjeteve të reja prodhuese, teknologjike apo tregtare.
Përkundrazi, ajo tregon se një pjesë gjithnjë e më e madhe e pasurisë së krijuar në Shqipëri po transferohet në aktive të sigurta, me risk të ulët dhe me mbrojtje më të fortë juridike. Në terma ekonomikë, ky është një votim me kapital kundër cilësisë së mjedisit institucional vendas.

Kur bizneset dhe individët me kapacitete të larta financiare zgjedhin të blejnë prona në Bashkimin Europian në vend që të investojnë në industri, teknologji, bujqësi moderne apo shërbime me vlerë të shtuar në Shqipëri, ata japin një sinjal të qartë për perceptimin e tyre mbi të ardhmen ekonomike të vendit.
Kapitali po sillet në mënyrë racionale.
Ai po largohet nga një mjedis ku pasiguria juridike, informaliteti, konkurrenca e shtrembëruar dhe mungesa e tregjeve të zhvilluara financiare kufizojnë mundësitë për kthime afatgjata produktive.

Në këtë kuptim, rritja e daljeve të kapitalit është më shumë sesa një çështje financiare.
Ajo është një tregues i besimit ekonomik. Sa herë që një sipërmarrës shqiptar blen një apartament në Milano, Mynih apo Valencia në vend që të financojë një investim produktiv në Shqipëri, ekonomia humbet jo vetëm kapital, por edhe potencialin për vende pune, inovacion dhe rritje të produktivitetit.

Fenomeni bëhet edhe më shqetësues kur analizohet paralelisht me strukturën e investimeve të huaja që hyjnë në vend.
Shqipëria po tërheq nivele rekord të investimeve të huaja direkte, por një pjesë dominuese e tyre përqendrohet në ndërtim, turizëm, pasuri të paluajtshme dhe fitime të riinvestuara. Kjo krijon një paradoks të rëndësishëm.
Kapitali i huaj po hyn kryesisht për të ndërtuar dhe për të përfituar nga tregu i pasurive të paluajtshme, ndërsa kapitali shqiptar po largohet pikërisht drejt pasurive të paluajtshme jashtë vendit. Në vend që të krijohet një cikël investimesh produktive që forcojnë bazën industriale dhe eksportuese të vendit, po konsolidohet një model ekonomik i mbështetur mbi qarkullimin e aseteve dhe jo mbi krijimin e vlerës.

Ky zhvillim ngre pyetje serioze edhe për origjinën e një pjese të këtyre fondeve.
Raportet ndërkombëtare kanë identifikuar prej vitesh sektorin e ndërtimit dhe tregun e pasurive të paluajtshme si zona me ekspozim të lartë ndaj pastrimit të parave.
Në këtë kontekst, ekziston rreziku që një pjesë e kapitalit të krijuar apo të legalizuar në Shqipëri të transferohet më pas në juridiksione me standarde më të forta ligjore dhe financiare. Kjo do të përfaqësonte kalimin nga faza e akumulimit të kapitalit në fazën e eksportimit të tij, duke krijuar atë që në literaturën ekonomike po njihet gjithnjë e më shumë si modeli “Park & Exit”. Kapitali parkohet përkohësisht në tregun vendas dhe më pas largohet drejt tregjeve që ofrojnë siguri më të madhe afatgjatë.

Pasojat e kësaj dinamike nuk kufizohen te bilanci i pagesave. Ato prekin vetë modelin e zhvillimit të Shqipërisë.
Një ekonomi ku kapitali vendas largohet, talenti emigron dhe investimet e reja përqendrohen në sektorë me produktivitet relativisht të ulët rrezikon të bjerë në një kurth afatgjatë të rritjes së ngadaltë.
Rritja ekonomike mund të vazhdojë të duket e kënaqshme në statistika, por aftësia për të gjeneruar mirëqenie të qëndrueshme dhe paga më të larta dobësohet gradualisht.

Nëse kjo prirje vazhdon, Shqipëria mund të përballet me një paradoks historik.
Vendi mund të regjistrojë hyrje rekord të kapitalit të huaj dhe njëkohësisht të humbasë pjesën më dinamike të kapitalit të vet privat.
Në një skenar të tillë, ekonomia do të vazhdojë të ndërtojë më shumë, por jo domosdoshmërisht të prodhojë më shumë. Do të ketë më shumë asete, por jo domosdoshmërisht më shumë produktivitet. Do të ketë më shumë pasuri të akumuluar, por jo domosdoshmërisht më shumë zhvillim.

Për këtë arsye, çështja nuk është si të ndalohet dalja e kapitalit. Çështja është si të krijohen kushtet që kapitali shqiptar të gjejë arsye ekonomike për të qëndruar. Historia ekonomike e vendeve që kanë arritur konvergjencë të suksesshme me Bashkimin Europian tregon se kapitali nuk mbahet me barriera administrative apo fiskale. Ai mbahet me institucione të besueshme, me drejtësi funksionale, me konkurrencë të ndershme dhe me mundësi reale fitimi në sektorë produktivë.

Në fund, dalja e kapitalit shqiptar nuk duhet lexuar thjesht si statistikë e bilancit të pagesave.
Ajo është një tregues i besimit që elitat ekonomike kanë ndaj së ardhmes së vendit. Pikërisht për këtë arsye, mënyra se si do të evoluojë ky fenomen gjatë dekadës së ardhshme mund të shërbejë si një nga barometrat më të rëndësishëm për të kuptuar nëse Shqipëria po ecën drejt konvergjencës europiane apo drejt konsolidimit të një ekonomie rentiere të mbështetur mbi pasuri të paluajtshme, konsum dhe transferim kapitali jashtë vendit.