Reformat fiskale 2026, nga modernizimi teknik te sfidat e besueshmërisë dhe qëndrueshmërisë

Reformat e propozuara në kuadër të “Raportit Vjetor – Indeksi ALTAX i Fiskalitetit (IAF 2025)” përfaqësojnë një paketë të integruar ndërhyrjesh që synojnë të adresojnë njëkohësisht tre boshllëqe strukturore të sistemit fiskal shqiptar: (a) eficiencën administrative, (b) legjitimitetin publik dhe (c) diversifikimin e burimeve të të ardhurave. Qasja është ambicioze dhe e balancuar midis teknologjisë, politikave publike dhe disiplinës fiskale, por suksesi i saj mbetet i lidhur ngushtë me cilësinë e zbatimit.

(Masa 1 – Digjitalizimi i plotë dhe automatizimi i deklarimeve) përfaqëson ndërhyrjen me impaktin më të drejtpërdrejtë teknik dhe potencialisht më transformues. Reforma në administrimin tatimor hyn në një fazë të re, ku automatizimi dhe reduktimi i ndërhyrjes manuale synojnë të minimizojnë gabimet dhe të mbyllin hapësirat për informalitet. Integrimi i plotë i mjetit “Tax Test” nga Drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve pritet të zëvendësojë deklarimet manuale për rreth 80% të kategorive standarde, duke krijuar një sistem më të gjurmueshëm dhe më efikas.

Në të njëjtën linjë, fiskalizimi i plotë i transaksioneve me para në dorë synon të mbyllë boshllëqet teknike që ende lejojnë operime jashtë sistemit elektronik. Ky është një hap kritik për formalizimin e sektorëve të tregtisë me pakicë dhe shërbimeve. Megjithatë, reforma nuk mund të jetë vetëm teknologjike. Trajnimi falas për rreth 50,000 biznese dhe individë është thelbësor për të shmangur përjashtimin e aktorëve me kapacitete të kufizuara. Paralelisht, investimi në kapacitetet serverike për të përballuar flukset sezonale mbetet kusht për funksionimin e qëndrueshëm të sistemit. Në thelb, kjo masë vendos themelet e modernizimit, por kërkon besueshmëri operative për të prodhuar efekt real.

(Masa 2 – Transparenca fiskale dhe komunikimi me bizneset) adreson një dimension më pak teknik, por po aq kritik, legjitimitetin e sistemit. Publikimi mujor i treguesve fiskalë në platforma të hapura dhe të kuptueshme për biznesin, përfshirë ato të Drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve, synon të reduktojë asimetrinë e informacionit dhe të përmirësojë cilësinë e vendimmarrjes.

Instrumente si sondazhi mujor i kostos së pajtueshmërisë për një panel prej 1,000 biznesesh krijojnë një mekanizëm të drejtpërdrejtë reagimi, duke e zhvendosur politikëbërjen drejt një modeli më të bazuar në evidencë. Konferenca tremujore “Fiscal Meeting” institucionalizon dialogun publik, ndërsa “Kalendari Fiskal Vjetor” rrit parashikueshmërinë për biznesin. Megjithatë, sfida mbetet e njëjtë, pasi këto mekanizma duhet të prodhojnë ndikim real dhe jo të mbeten formalitete komunikimi. Masat 1 dhe 2 vlerësohen si masa afatshkurtra për zbatim.

(Masa 3 – Rregullimi i Amnistisë Fiskale “Paqja Fiskale 2026”) është ndoshta komponenti më delikat i paketës. Amnistitë fiskale kanë potencial për të gjeneruar të ardhura afatshkurtra, por mbartin rrezik të lartë për disiplinën tatimore. Për këtë arsye, qasja e propozuar vendos kushte të forta: aplikim vetëm për detyrime mbi 10 vite të vjetra dhe vetëm për tatimpagues që deklarojnë plotësisht në sistemin dixhital, me verifikim automatik.

Pagesa e detyrueshme e 30–50% të principalit brenda 6 muajve krijon një filtër kundër abuzimit, ndërsa ndalimi i amnistive pas vitit 2027 synon të thyejë ciklin e pritshmërive negative që minon moralin fiskal. Elementi më i fortë mbetet lidhja me masat anti-evazion: auditimi i detyrueshëm për tre vitet pas përfitimit e kthen amnistinë në një marrëveshje të kushtëzuar dhe jo në një falje të thjeshtë. Megjithatë, rreziku i perceptimit si i padrejtë ndaj tatimpaguesve korrektë mbetet real dhe kërkon menaxhim të kujdesshëm.

(Masa 4 – Reforma e Tatimit mbi Pronën dhe Diversifikimi i Bazës së të Ardhurave) synon të adresojë një nga dobësitë më të mëdha të sistemit fiskal: varësinë e lartë nga tatimet mbi konsumin. Rivlerësimi kombëtar i pasurive në vitin 2026 është një hap i domosdoshëm për të reflektuar realitetin e tregut dhe për të rritur bazën tatimore, duke korrigjuar një deformim të akumuluar prej dekadash.

Vendosja e një tatimi progresiv për pronat e dyta dhe pasuritë e biznesit rrit drejtësinë fiskale, ndërsa ruajtja e banesës kryesore mbron shtresat më të ndjeshme. Në të njëjtën kohë, forcimi i luftës kundër evazionit për rastet e mëdha, në bashkëpunim me institucionet ligjzbatuese, synon të përmirësojë barazinë në zbatim.

Paralelisht, stimujt fiskalë për sektorë prioritarë dhe investime të gjelbra reflektojnë një përpjekje për të orientuar ekonominë drejt vlerës së shtuar. Por këtu lind një tension i qartë, zgjerimi i përjashtimeve fiskale mund të ngushtojë bazën tatimore nëse nuk shoqërohet me kritere të forta dhe monitorim të rezultateve.

Masat 3 dhe 4 natyrisht që kërkojnë kohë deri në vitin 2027

Në përfundim, paketa e reformave e paraqitur në “IAF 2025” përfaqëson një qasje të strukturuar dhe të menduar në drejtim të modernizimit fiskal. Ajo synon të ndërtojë një sistem më efikas, më transparent dhe më të drejtë. Megjithatë, sfida reale nuk qëndron te dizenjimi i masave, por te zbatimi i tyre i qëndrueshëm dhe i besueshëm. Nëse këto reforma koordinohen dhe implementohen me rigorozitet, ato mund të shënojnë një kthesë drejt një sistemi fiskal më të balancuar dhe rezistent. Në të kundërt, rreziku është që potenciali transformues të mbetet i pjesshëm dhe efektet të shpërndahen në mënyrë të pabarabartë.