Politikat afatshkurtra ndaj goditjeve gjeoekonomike në rajonin CESEE dhe Shqipëri

Në këtë analizë mbi sfidat dhe masat politike në përgjigje të fragmentimit ekonomik dhe tregtar ne do të diskutojmë çështjet kryesore të prezantuara në fjalimin[1] e Alfred Kammer dhe ndikimin e tyre për rajonin e Evropës Qendrore, Lindore dhe Juglindore (CESEE), duke përfshirë edhe Shqipërinë duke vendosur edhe qasjet e ekjspertëve tanë lidhur me këto tema, të prezantuara në vijimësi gjatë 2024 dhe gjatë fillimivitit 2025.

1. Rritja ekonomike dhe prirjet për 2025

Ekonomia e rajonit të Evropës Qendrore, Lindore dhe Juglindore (CESEE) ka kaluar një periudhë rimëkëmbjeje të konsiderueshme gjatë vitit 2024, duke u rritur nga 0.8% në 2023 në 2.5% në 2024. Ky përmirësim u mbështet nga kërkesa e brendshme, me rritjen e konsumit dhe investimeve, ndërsa eksportet nuk patën të njëjtin efekt pozitiv si në 2023. Për 2025, parashikimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) tregojnë një rritje modeste prej 3%, por me një prirje të dobësimit të ciklit ekonomik.

Implikimet për Shqipërinë përfshijnë rritjen ekonomike e Shqipërisë, e cila ka qenë e mbështetur nga turizmi, remitancat dhe mbështetja e BE-së, faktorë që mund të ofrojnë njëfarë izolimi nga rënia e kërkesës së jashtme. Megjithatë, rritja e konsumit në Shqipëri ka qenë e lidhur me rritjen e pagave dhe inflacionin, dhe ngadalësimi i rritjes së pagave do të ndikojë negativisht në konsumin privat.

Në analizat e ALTAX mbi dinamikat e rritjes ekonomike të Shqipërisë, vihet re se faktorët që kanë nxitur rritjen gjatë viteve të fundit—turizmi, remitancat dhe mbështetja nga fondet e BE-së—vazhdojnë të jenë burime kryesore të qëndrueshmërisë ekonomike. Megjithatë, një rënie e mundshme e këtyre faktorëve, për shkak të pasigurisë së përgjithshme ekonomike, do të kufizonte kapacitetin e Shqipërisë për të mbajtur ritmet e rritjes.

Një shembull konkret është ndikimi i turizmit në ekonominë shqiptare. Sipas të dhënave të ALTAX, turizmi përbënte mbi 20% të PBB-së në vitin 2024, duke gjeneruar të ardhura të konsiderueshme për sektorin e shërbimeve. Nëse rënia e kërkesës nga vendet e BE-së vazhdon, kjo do të ndikojë drejtpërdrejt në sektorin e mikpritjes dhe ekonominë e brendshme. Po ashtu, ritmi i konsumit të brendshëm po ngadalësohet, duke reflektuar të njëjtat trende si në vendet e tjera të CESEE.

2. Fragmentimi gjeoekonomik dhe sfida për Shqipërinë

Sipas analizës së FMN-së, rajoni CESEE përballet me tre sfida kryesore në një ambient global të fragmentuar:

1. Kostot në rritje të punës dhe energjisë, të cilat po ulin konkurrueshmërinë e eksporteve.
2. Varësia nga tregtia ndërkombëtare, e cila e ekspozon rajonin ndaj ndryshimeve strukturore në tregtinë globale.
3. Mungesa e hapësirës për politika fiskale dhe monetare akomoduese, për shkak të deficiteve dhe borxhit të lartë.

Në këtë kontekst, Shqipëria është veçanërisht e ndjeshme ndaj kostove të larta të energjisë në Europë, që ndikojnë gjithashtu bizneset shqiptare, veçanërisht ato që eksportojnë. Shqipëria nuk është aq e integruar në zinxhirët globalë të furnizimit sa vendet e tjera të CESEE, por varet shumë nga importet dhe tregtia me BE-në. Nëse politikëbërësit nuk arrijnë të sigurojnë stabilitet fiskal, rritja e borxhit publik dhe varësia nga financimet e jashtme mund të bëhen problematike.

ALTAX ka analizuar ndikimin e çmimeve të larta të energjisë në industritë shqiptare të prodhimit dhe ndërtimit. Për shembull, çmimi i energjisë elektrike për bizneset shqiptare është mesatarisht 30% më i lartë se në disa vende të rajonit, si Serbia dhe Maqedonia e Veriut, duke krijuar një disavantazh konkurrues për eksportuesit shqiptarë.

Një tjetër sfidë është varësia e Shqipërisë nga tregtia me vendet e BE-së. Pothuajse 70% e eksporteve shqiptare shkojnë drejt BE-së, ku sektori i tekstileve dhe fasonerisë është një nga më të goditurit nga fragmentimi tregtar dhe luhatjet e zinxhirëve të furnizimit.

Një aspekt shqetësues i identifikuar nga ALTAX është ndikimi i rritjes së pagave minimale mbi konkurrueshmërinë. Sipas të dhënave të FMN-së, rritja e pagave në Poloni, Rumani, Bullgari dhe Hungari ka qenë mbi 10% në 2024, duke ndikuar në rritjen e kostove të prodhimit. Në Shqipëri, rritja e pagës minimale ka ndihmuar punëtorët, por njëkohësisht ka rritur kostot për bizneset, duke e bërë tregun shqiptar më pak tërheqës për investitorët e huaj.

3. Masat politike për stabilizimin e ekonomisë

Si mund të përballen qeveritë e rajonit dhe Shqipëria me këto sfida?

FMN sugjeron një qasje të integruar me disa masa kryesore:

a) Konsolidimi fiskal

FMN thekson se edhe pas rikuperimit ekonomik, balancat fiskale të vendeve CESEE nuk janë përmirësuar ndjeshëm. Për Shqipërinë, kjo do të thotë nevojën për një politikë të kujdesshme të menaxhimit të borxhit publik.

Ndërsa nga analiza e ALTAX për buxhetin e vitit 2025 tregon se qeveria shqiptare duhet të përqendrohet në rritjen e të ardhurave përmes zgjerimit të bazës tatimore dhe uljes së informalitetit, në vend të rritjes së taksave ekzistuese. Për shembull, përmirësimi i sistemit të faturimit elektronik ka rritur të ardhurat nga TVSH-ja me 8% në 2024, një politikë që duhet të thellohet më tej.

b) Politika monetare dhe inflacioni

Një nga shqetësimet kryesore të FMN-së është se inflacioni mund të qëndrojë mbi objektivat e bankave qendrore në disa vende të CESEE. Në Shqipëri, politika e Bankës së Shqipërisë ka qenë konservatore, me norma interesi të rritura për të luftuar inflacionin.

Ne në ALTAX, e shikojmë se ndërkohë që inflacioni po bie nga nivelet e larta të viteve të fundit, mbetet rreziku i një “inflacioni të ngulitur”, sidomos në sektorët e ushqimit dhe energjisë për bizneset. Për këtë arsye, një politikë monetare më fleksibile do të ishte e nevojshme për të mbështetur kreditimin e bizneseve pa krijuar presione inflacioniste.

c) Reformat strukturore

Një tjetër përfundim i FMN-së është se vendet e CESEE janë prapa në reformat strukturore në krahasim me vendet më të zhvilluara të Europës. Shqipëria duhet të përqendrohet në përmirësimin e klimës së biznesit, reformimin e administratës publike dhe zhvillimin e tregjeve financiare.

Një shembull konkret i analizuar nga ALTAX është mungesa e aksesit të ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme (NVM) në financim. Vetëm 25% e NVM-ve në Shqipëri marrin kredi nga bankat, krahasuar me 45% në BE. Ky është një hendek që kërkon zgjidhje përmes politikave të nxitjes së kreditimit dhe diversifikimit të instrumenteve financiare.

Në vitin 2025, ekonomia e Shqipërisë do të përballet me sfida të rëndësishme, të cilat burojnë nga dy faktorë kryesorë: fragmentimi tregtar global dhe ngadalësimi i konsumit të brendshëm.

Fragmentimi tregtar i referohet ndryshimeve në dinamikën e tregtisë ndërkombëtare, të shkaktuara kryesisht nga tensionet gjeopolitike, si lufta në Ukrainë dhe pasiguritë mbi politikat tregtare globale. Këto faktorë ndikojnë drejtpërdrejt në ekonomitë e vendeve të Europës Qendrore, Lindore dhe Juglindore (CESEE), duke përfshirë edhe Shqipërinë. Për një vend me ekonomi të vogël dhe të varur nga tregjet e jashtme, pengesat në rrjedhat tregtare mund të sjellin pasoja negative për eksportet dhe investimet. Për shembull, nëse partnerët kryesorë tregtarë të Shqipërisë, si Italia dhe Gjermania, përjetojnë një ngadalësim ekonomik ose vendosin barriera shtesë për produktet shqiptare, eksportet shqiptare do të bien, duke ulur të ardhurat dhe punësimin në sektorë të rëndësishëm si fasoneria dhe bujqësia.

Ngadalësimi i konsumit të brendshëm është një tjetër faktor që mund të kufizojë rritjen ekonomike. Konsumi i popullsisë është një shtyllë kryesore e ekonomisë shqiptare, i mbështetur nga të ardhurat e familjeve, rritja e pagave dhe remitancat. Megjithatë, në vitin 2025, pritet që rritja e pagave të ngadalësohet, ndërsa inflacioni i viteve të fundit ka ulur fuqinë blerëse të konsumatorëve. Për më tepër, pasiguritë ekonomike kanë bërë që shumë familje të rrisin kursimet e tyre, duke reduktuar shpenzimet për mallra dhe shërbime. Kjo prirje është vënë re edhe në vendet e tjera të rajonit CESEE, ku individët po bëhen më të kujdesshëm me financat e tyre për shkak të pasigurisë ekonomike dhe mungesës së pritshmërive optimiste për të ardhmen.

Një nga shqetësimet kryesore është rritja e kostove të energjisë dhe pagave, e cila mund të dëmtojë konkurrueshmërinë e eksportuesve shqiptarë. Sektorët prodhues që mbështeten në eksport, si tekstilet, fasoneria dhe disa segmente të industrisë ushqimore, janë më të ekspozuar ndaj këtyre presioneve. Nëse rritja e pagave nuk shoqërohet me rritje të produktivitetit dhe investime në teknologji, atëherë bizneset shqiptare do të humbasin terren në tregjet ndërkombëtare. Gjithashtu, rritja e çmimeve të energjisë për bizneset dhe konsumatorët mund të kufizojë konsumin dhe të rrisë kostot e prodhimit, duke ulur aftësinë konkurruese të ndërmarrjeve.

Në këtë kontekst, politika fiskale duhet të përqendrohet në stabilizimin e borxhit dhe uljen e informalitetit. Rritja e borxhit publik gjatë viteve të fundit ka krijuar një presion mbi financat publike, duke e kufizuar hapësirën për politika mbështetëse gjatë krizave të ardhshme. Në analizat e ALTAX, është vlerësuar se një nga strategjitë më efektive për të përmirësuar qëndrueshmërinë fiskale është rritja e të ardhurave përmes zgjerimit të bazës tatimore dhe përmirësimit të administrimit fiskal. Lufta ndaj informalitetit mbetet një nga sfidat më të mëdha, duke pasur parasysh se një pjesë e madhe e aktiviteteve ekonomike në Shqipëri nuk janë të deklaruara plotësisht. Një strategji e qartë për të ulur informalitetin përfshin digjitalizimin e sistemit tatimor, lehtësimin e procedurave për bizneset dhe forcimin e kapaciteteve të administratës tatimore për të monitoruar dhe mbledhur të ardhurat në mënyrë më efikase.

Në fund, reformat strukturore janë kyçe për të siguruar një rritje të qëndrueshme dhe për të mbajtur Shqipërinë konkurruese në tregjet ndërkombëtare. Këto reforma duhet të fokusohen në përmirësimin e klimës së biznesit, modernizimin e infrastrukturës, zhvillimin e kapitalit njerëzor dhe nxitjen e inovacionit. Nëse Shqipëria synon të tërheqë investime të huaja dhe të krijojë një ekonomi më të diversifikuar, është e nevojshme të përmirësohet siguria juridike për investitorët, të reduktohen burokracitë dhe të sigurohet një ambient i favorshëm për zhvillimin e sipërmarrjeve.

Në kushtet aktuale, Shqipëria ka mundësinë të përdorë përvojat dhe modelet e vendeve të tjera të CESEE për të ndërtuar një ekonomi më të qëndrueshme dhe më të integruar me tregjet globale. Duke marrë masa të balancuara dhe të bazuara në analiza të sakta ekonomike, është e mundur që vendi të përballet me sfidat e reja pa rrezikuar rritjen dhe stabilitetin e tij afatgjatë.

Burimi kryesor i analizës:Speech by Alfred Kammer, Director, IMF European Department, Amsterdam, February 14, 2025

---

[1] Drejtor i Departamentit Evropian të FMN-së