Sistemi bankar shqiptar mes stabilitetit statistikor dhe rreziqeve të akumuluara

Një lexim kritik i raportit të stabilitetit financiar të Bankës së Shqipërisë

Raporti i fundit i Bankës së Shqipërisë mbi stabilitetin financiar ndërton një narrativë përgjithësisht optimiste mbi gjendjen e sektorit bankar dhe rezistencën e sistemit financiar shqiptar. Në pamje të parë, treguesit kryesorë duket se e mbështesin këtë qasje, pasi niveli i kapitalizimit mbetet i lartë, kreditë me probleme kanë zbritur në minimumin historik të 15 viteve të fundit, depozitat dhe kreditimi vazhdojnë të rriten, ndërsa rezervat valutore dhe pozicioni fiskal paraqiten relativisht të qëndrueshme. Në aspektin teknik, raporti është i ndërtuar mbi tregues korrektë dhe standarde të njohura të analizës prudenciale.

Megjithatë, pas kësaj tabloje të qetë fshihet një realitet më kompleks. Shumë prej treguesve pozitivë duken të brishtë dhe varen nga vazhdimi i një mjedisi makroekonomik favorizues. Problemi nuk është një krizë e menjëhershme, por akumulimi gradual i rreziqeve strukturore që mund të amplifikohen shpejt në rast goditjesh të jashtme.

Nga njëra anë, sektori bankar shqiptar ka arritur të ruajë një nivel të lartë kapitalizimi, me raportin e mjaftueshmërisë së kapitalit në 20.4%, ndjeshëm mbi kërkesat minimale rregullatore. Edhe cilësia e aktiveve është përmirësuar ndjeshëm, me kreditë me probleme që kanë zbritur në 3.8%, niveli më i ulët në më shumë se një dekadë. Rritja e kreditimit me rreth 13.5% dhe zgjerimi i depozitave me mbi 9% tregojnë se sektori vazhdon të ketë likuiditet dhe besim nga publiku. Në të njëjtën kohë, rezervat valutore mbeten në nivele komode dhe ulja graduale e borxhit publik në rreth 53% të PBB-së ka ndihmuar në ruajtjen e perceptimit të stabilitetit makroekonomik.

Por pas këtij stabiliteti statistikor, po shfaqen sinjale që kërkojnë vëmendje shumë më të madhe në kontekstin e politikave monetare dhe fiskale.

Rreziku i përqendrimit në pasuritë e paluajtshme

Një nga dobësitë më të rëndësishme të sistemit aktual lidhet me ekspozimin në rritje ndaj tregut të pasurive të paluajtshme. Kredia për individët është rritur me ritme shumë të larta, rreth 20% në vit, dhe pjesa dërrmuese e saj po orientohet drejt financimit të banesave. Paralelisht, çmimet e apartamenteve, veçanërisht në Tiranë dhe në zonat bregdetare kanë shënuar rritje shumë më të shpejta sesa të ardhurat e familjeve apo inflacioni, duke krijuar një hendek të dukshëm midis çmimeve dhe aftësisë reale paguese.

Raporti i Bankës së Shqipërisë e pranon ekzistencën e rrezikut të mbinxehjes, por e trajton atë si një fenomen “të monitorueshëm”. Në realitet, sistemi bankar po bëhet gradualisht i varur nga një cikël i vetëm ekonomik. Kolaterali mbi të cilin mbështeten kreditë varet drejtpërdrejt nga vazhdimësia e rritjes së çmimeve. Një korrigjim edhe modest i tregut do të ulte vlerën e kolateralit, do të rriste barrën e shërbimit të borxhit për familjet (tashmë mbi 30% të të ardhurave për një pjesë të tyre) dhe do të përkeqësonte cilësinë e portofolit të kredive.

Fitimi më i dobët dhe eficiencë në përkeqësim

Një tjetër sinjal paralajmërues është rënia graduale e fitimit të sektorit bankar. Fitimi neto ka filluar të tkurret. Treguesit e kthimit, ROA 1.6% dhe ROE 16%  kanë hyrë në një trajektore zbritëse, ndërsa kostot operative janë rritur ndjeshëm. Në të njëjtën kohë, kostot operative janë rritur ndjeshëm dhe eficienca operative është dobësuar.

Kjo tregon se zgjerimi i aktivitetit bankar po bëhet gjithnjë e më i kushtueshëm dhe se bankat po operojnë me marzhe më të ngushta fitimi. Në periudha rritjeje ekonomike kjo mund të maskohet, por në një mjedis me ngadalësim ekonomik ose norma më të larta interesi, presioni mbi përfitueshmërinë mund të bëhet shumë më i fortë.

Tkurrja e provigjioneve dhe rreziku i nënvlerësuar

Një zhvillim që meriton vëmendje më të madhe është ulja e ndjeshme e mbulimit me provigjione. Edhe pse kreditë me probleme kanë rënë në nivele historikisht të ulëta, raporti i mbulimit (coverage ratio rreth 64%) është tkurrur ndjeshëm krahasuar me një vit më parë.

Kjo do të thotë se bankat kanë krijuar më pak “jastëk sigurie” për humbjet e mundshme të ardhshme. Një interpretim realist është se sektori po përpiqet të ruajë fitimin përmes uljes së kostove të provigjionimit. Në rast të një rritjeje të shpejtë të kredive me probleme, nevoja për provigjione shtesë mund të godasë drejtpërdrejt kapitalin bankar dhe të dobësojë ndjeshëm bilancet.

Likuiditet i lartë, por i përqendruar te borxhi publik

Likuiditeti i sistemit mbetet i bollshëm, por një pjesë e konsiderueshme e tij është investuar në bono dhe obligacione të qeverisë shqiptare. Kjo krijon një lidhje të fortë mes stabilitetit bankar dhe financave publike.

Nëse ekonomia përballet me ngadalësim, rritje të kostos së financimit ose presione fiskale, ekspozimi i lartë ndaj titujve të qeverisë mund të transmetojë rrezik nga sektori publik drejt sistemit bankar. Kjo lloj ndërvarësie është një dobësi klasike e ekonomive të vogla dhe të euroizuara.

Testet e rezistencës japin sinjale më serioze sesa narrativa zyrtare

Edhe testet e rezistencës të publikuara në raport japin sinjale më të rëndësishme sesa mënyra se si interpretohen. Në skenarin advers, disa banka me peshë të konsiderueshme në sistem do të kishin nevojë për kapital shtesë. Raporti e konsideron këtë efekt “të kufizuar”, por kjo nuk e zvogëlon rrezikun për institucionet individuale dhe për perceptimin e stabilitetit të sistemit në tërësi.

Fakti që ndjeshmëria e sektorit është rritur krahasuar me vitin e kaluar tregon se rezistenca e sistemit nuk po forcohet me të njëjtin ritëm me zgjerimin e rrezikut.

Euroizimi dhe rreziku i kursit të këmbimit

Një dimension tjetër që mbetet i nënvlerësuar është ekspozimi ndaj valutës së huaj. Edhe pse janë ndërmarrë hapa për de-euroizim, kreditë në euro për pasuri të paluajtshme vazhdojnë të mbeten të rëndësishme. Aktualisht, kursi i fortë i lekut e maskon këtë rrezik.

Por në rast të një korrigjimi të shpejtë të kursit të këmbimit, barra e shërbimit të borxhit për familjet dhe bizneset me kredi në euro do të rritej menjëherë. Kjo do të krijonte presion të drejtpërdrejtë mbi cilësinë e portofolit të kredive.

Rreziqet e jashtme mund të aktivizojnë dobësitë e brendshme

Thelbi i oponencës ndaj raportit qëndron pikërisht te sistemi aktual, i cili funksionon mirë vetëm për aq kohë sa mjedisi makroekonomik mbetet shumë favorizues.

Nëse ndodh një ngadalësim ekonomik, një goditje gjeopolitike që prek turizmin dhe remitancat, një rritje e çmimeve të energjisë ose një zhvlerësim i fortë i lekut, dobësitë e fshehura mund të dalin shumë shpejt në sipërfaqe.

Një ekonomi më e dobët do të godiste aftësinë paguese të familjeve dhe bizneseve që kanë marrë kredi në kulmin e ciklit të pronave. Një krizë energjetike ose tensione rajonale do të reduktonin të ardhurat nga turizmi dhe konsumi, ndërsa një korrigjim i kursit të këmbimit do të rriste barrën reale të kredive në euro.

Në një skenar të tillë, kombinimi i rritjes së NPL-ve, rënies së vlerës së kolateralit dhe nevojës për provigjione shtesë mund të konsumojë shpejt tepricën aktuale të kapitalit dhe të krijojë probleme serioze likuiditeti ose kapitali për disa banka.

Debati mbi stabilitetin financiar në Shqipëri nuk lidhet më vetëm me nivelin e kapitalizimit apo me rënien e kredive me probleme, por me cilësinë e ciklit të rritjes që po ndërtohet dhe me mënyrën se si po akumulohen rreziqet brenda sistemit bankar.

Zhvillimet e viteve të fundit tregojnë se sektori bankar po bëhet gjithnjë e më i ekspozuar ndaj tregut të pasurive të paluajtshme. Rritja e shpejtë e kreditimit për banesa dhe rritja e çmimeve të pronave kanë krijuar një strukturë më pak të diversifikuar të rrezikut, ku stabiliteti financiar lidhet fort me vazhdimësinë e ciklit aktual imobiliar dhe me ruajtjen e kushteve favorizuese makroekonomike.

Në këtë kontekst, standardet makroprudenciale marrin rëndësi jo vetëm si instrumente teknike mbikëqyrjeje, por si tregues të cilësisë së zgjerimit financiar. Diskutimi mbi raportet LTV dhe DSTI lidhet drejtpërdrejt me pyetjen nëse rritja e kreditimit mbështetet mbi aftësi reale paguese apo mbi pritshmëri optimiste për tregun e pronave.

Po aq domethënëse është edhe tkurrja graduale e provigjioneve në një periudhë zgjerimi të shpejtë të kredisë. Kjo sugjeron se sektori po operon mbi një perceptim relativisht të butë të rrezikut, duke e bërë elasticitetin e bilanceve më të kufizuar ndaj goditjeve të ardhshme.

Një dimension tjetër kritik mbetet përqendrimi sektorial i kredisë. Në ekonomi me alternativa të kufizuara investimi, orientimi masiv i kapitalit drejt pasurive të paluajtshme krijon një cikël vetëushqyes: rritja e çmimeve gjeneron më shumë kredi, ndërsa kredia ushqen më tej rritjen e çmimeve. Kjo e bën sistemin më të ndjeshëm ndaj korrigjimeve të tregut.

Në të njëjtën kohë, cilësia reale e kolateralit mbetet një nga elementët më pak transparentë të sistemit. Në periudha ekspansioni, vlerësimi i pronave ndikohet shpesh nga pritshmëri optimiste, duke krijuar diferencë midis vlerës nominale të aktiveve dhe aftësisë reale të tyre për të absorbuar humbje.

Sistemi bankar shqiptar mbetet aktualisht i kapitalizuar dhe likuid, por natyra e stabilitetit të tij duket më shumë ciklike sesa strukturore. Rritja e ekspozimit ndaj pasurive të paluajtshme, tkurrja e provigjioneve, dobësimi gradual i profitabilitetit dhe varësia nga një mjedis makroekonomik favorizues tregojnë se sistemi po fiton stabilitet në pamje, por po bëhet më i ndjeshëm në strukturë. Në këtë kuadër, narrativa optimiste e raportit reflekton stabilitetin aktual statistikor, por jo domosdoshmërisht rezistencën afatgjatë të sistemit ndaj goditjeve të mundshme ekonomike ose financiare.