Kursimet e familjeve dhe sfidat e konsumit në Shqipëri dhe rajon

Në Shqipëri dhe në vendet fqinje të rajonit të Ballkanit Perëndimor, si Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, por edhe në vendet e Bashkimit Evropian që kufizohen ose janë afër si Greqia dhe Bullgaria, kursimet e familjeve vazhdojnë të jenë relativisht të larta në krahasim me standardet e vendeve të tjera evropiane. Kjo sistuatë pengon fuqinë e konsumit të brendshëm dhe duke ngadalësuar një zhvillim ekonomik më të qëndrueshëm dhe të balancuar.

Sipas të dhënave të OECD-së, norma e kursimeve familjare në Shqipëri arrin rreth 15-20% të të ardhurave të disponueshme, krahasuar me mesataren evropiane prej rreth 14%, ndërsa në Maqedoninë e Veriut ajo prek 26% të PBB-së, sipas Bankës Botërore.

Edhe në vendet fqinje të BE-së si Greqia dhe Bullgaria, ku normat janë më të ulëta (rreth 10-12%), zonat kufitare rurale vuajnë nga dinamika të ngjashme pasigurie. Kjo rezervë e tepruar nuk është shenjë prosperiteti, por frike dhe shërben si një “mur” që kufizon konsumin e brendshëm, pengon investimet dhe ngadalëson zhvillimin e qëndrueshëm.

Në një rajon ku rritja ekonomike varet nga konsumi privat, si në Shqipëri ku ai kontribuon mbi 70% të PBB-së (sipas FMN-së), ky cikël vicioz e mban ekonominë në vendnumëro, duke e bërë atë vulnerabël ndaj goditjeve të jashtme si inflacioni apo recesioni global.

Problemi thellohet nga forma joformale e këtyre kursimeve.

Në Shqipëri, sipas një raporti të Bankës Botërore, vetëm rreth 9% e të rriturve kanë kursyer në institucione financiare në vitin e fundit, ndërsa 26% e kursimeve mbahen në shtëpi si cash, sipas të dhënave nga Telegrafi.

Në Kosovë, depozitat familjare kanë rënë me 27% deri në fund të 2024-s, duke reflektuar një tendencë drejt mbajtjes së parave jashtë bankave, ndërsa në Maqedoninë e Veriut, raportet e SUERF tregojnë se rreth 50% e familjeve preferojnë cash për shkak të mungesës së besimit në banka.

Ky fenomen nuk është thjesht një zakon i trashëguar. Ai rrjedh nga histori të trazuara financiare, si kriza e piramidave financiare në Shqipëri në fundvitet ’90, që zhduku miliarda dollarë kursime, apo inflacioni i lartë në rajon pas pandemisë COVID-19.

Argumenti këtu është i qartë.

Kur paratë qëndrojnë jashtë sistemit bankar, ato nuk qarkullojnë, nuk kreditohen për biznese të reja, nuk financojnë infrastrukturën dhe nuk nxisin konsumin. Për shembull, një familje tipike në një qytet të vogël si Fieri, ku të ardhurat mesatare mujore janë rreth 500 euro, mund të mbajë 1,000-2,000 euro cash për emergjenca, duke privuar veten nga interesat bankare modeste (rreth 1-2% vjetore) dhe duke penguar bankat të ofrojnë kredi më të lira për të tjerët.

Faktorët strukturalë e ushqejnë këtë tendencë, duke krijuar një mjedis ku kursimi bëhet mburojë kundër dobësive sistemike.

Së pari, sistemi i mbrojtjes sociale është anemik. Shqipëria shpenzon vetëm 12.8% të PBB-së për shëndetësi, pensione dhe ndihma sociale, sipas Eurostat, krahasuar me mesataren evropiane prej 20%.

Në Kosovë, kjo shifër është rreth 10%, ndërsa në Maqedoninë e Veriut arrin 15%, por ende e pamjaftueshme për zonat rurale.

Ky deficit i shtyn familjet të kursejnë deri në 15-20% të të ardhurave në Shqipëri, sipas të dhënave rajonale për të mbuluar trajtime mjekësore apo pensione të ulëta.

Argumenti ekonomik është se një rrjet social më i fortë do të lironte këto fonde për konsum, duke nxitur rritjen. Mirëpo, pa këto fonde familjet në periferitë e Tiranës apo Prishtinës jetojnë në ankth, duke preferuar cash për akses të shpejtë.

Në Bullgari, apo dhe në zonat kufitare me Maqedoninë e veriut vuajnë nga pabarazi të ngjashme, ku shpenzimet sociale janë më të larta në qendra urbane, duke lënë ruralët të varur nga kursimet personale.

Migracioni, një tjetër shtyllë strukturore, përforcon këtë cikël duke krijuar pabarazi sociale.

Në Shqipëri, ku mbi 1 milion njerëz kanë emigruar që nga vitet ’90 sipas Bankës Botërore, migracioni i brendshëm drejt qyteteve si Tirana intensifikohet, por migrantët shpesh përjashtohen nga shërbimet e plota sociale.

Remitancat, rreth 5% e PBB-së në Shqipëri ulin varfërinë, por një pjesë e madhe e tyre mbetet cash për të kompensuar mungesën e sigurimeve.

Në Kosovë dhe Malin e Zi, lëvizjet drejt Podgoricës apo Prishtinës krijojnë të njëjtën dinamikë. Familjet migrante kursejnë më shumë për arsim apo shëndetësi, siç tregon një studim i IOM-it që lidh emigracionin me rritje të kursimeve rezervë.

Në Greqi, ku mijëra shqiptarë jetojnë, kufizimet administrative për migrantët rrisin nevojën për rezerva cash, duke argumentuar se integrimi më i mirë do të zvogëlonte këtë presion dhe do të lironte fonde për investime produktive.

Faktorët ciklikë, nga ana tjetër, shtojnë volatilitetin, duke e bërë kursimin një reagim ndaj luhatjeve të përkohshme.

Tregu i pasurive të patundshme, për shembull, ka parë rritje të çmimeve deri në 58% vjetore në Shqipëri në 2025, sipas Investropa, por kjo vjen pas fluktuacioneve të mëdha nga pandemia dhe kriza energjetike.

Efekti i pasurisë bën që pronarët të ulin kursimet kur çmimet rriten, por familjet pa pronë (shumica në rajon) duhet të kursejnë intensivisht për depozita, shpesh në cash.

Në Maqedoninë e Veriut dhe Kosovë, luhatjet e çmimeve kanë shtuar rezervat familjare deri në 15%, duke penguar konsumin e qëndrueshëm.

Edhe në Greqi, kriza e 2008-s përforcoi këtë, duke argumentuar se paqëndrueshmëria e tregut e bën ekonominë më pak elastike.

Së fundi, kufizimet në kreditim thellojnë problemin.

Në Ballkanin Perëndimor, aksesi në kredi për familjet është i kufizuar, me norma interesi deri në 8-11% sipas ECB-së, krahasuar me 3-4% në BE.

Në Shqipëri dhe Kosovë, mungesa e kolateralit pengon familjet e reja të marrin hua, duke i shtyrë drejt kursimeve cash si alternativë.

Një shembull tipi është rasti i një çifti në Prishtinë, i cili ka pritur vite të tëra për të grumbulluar 20% depozitë për një apartament, duke ulur shpenzimet e tyre mujore dhe duke ngadalësuar rritjen e përgjithshme.

Për të thyer këtë cikël, nevojiten politika të guximshme.

Së pari, rritja e mbrojtjes sociale duke shpenzuar më shumë në pensione dhe shëndetësi, si në modelin e Bullgarisë që ka ulur pabarazitë rurale. Kjo masë, e cila në Shqipëri tashmë ka filluar të kuptohet do të ulte kursimet parandaluese dhe do të nxisë konsumin.

Së dyti, integrimi i migrantëve me akses të barabartë në shërbime do të reduktojë diferencat, duke lejuar remitancat të kanalizohen në banka.

Së treti, stabilizimi i tregut të pronave përmes rregulloreve kundër spekullimit, si ato në Greqi post-krizë, do të rrisë besimin dhe së fundmi, edukimi financiar dhe incentivat për depozita, si ulje taksash për kursimet bankare, do të formalizojnë ekonominë.

Në mbyllje, mund të themi se kursimet e larta në cash janë si një motor i ndryshkur, që pengon lëvizjen. Është gjithnjë koha për veprim, që Ballkani të mos mbetet peng i frikës, por të ecë drejt prosperitetit të balancuar.