Si ndikon performanca e administratës tatimore në përputhshmërinë tatimore?

Një nga sfidat më të mëdha të politikës fiskale në Shqipëri dhe vendet e Ballkanit Perëndimor është përputhshmëria tatimore, veçanërisht në mbledhjen e TVSH-së, ku pabarazitë dhe shmangia e detyrimeve janë të dukshme.

Përmirësimi i përputhshmërisë është i domosdoshëm jo vetëm për të rritur të ardhurat, por edhe për të forcuar legjitimitetin dhe besueshmërinë e sistemit tatimor. Në këtë kontekst, performanca e administratës tatimore del si një faktor kyç.

Analizat ndërkombëtare, përfshirë studimin “Closing the Gap: How Tax Administration Performance Shapes Compliance” nga Baer, Barra dhe Benítez (2025), tregojnë se një administratë efektive dhe e besueshme mund të reduktojë ndjeshëm pabarazitë në përputhshmërinë e TVSH-së dhe të ndikojë pozitivisht edhe tek taksat mbi fitimin dhe të ardhurat personale.

Vendimet e tatimpaguesve nuk varen vetëm nga llogaritjet ekonomike të riskut dhe shpërblimit, por edhe nga perceptimi publik mbi drejtësinë dhe legjitimitetin e sistemit tatimor.

Morali tatimor dhe pranimi shoqëror janë faktorë thelbësorë, pasi në thelb individët janë më të predispozuar të jenë në përputhje kur shmangia e taksave shihet si e papranueshme dhe administrata tatimore konsiderohet efikase.

Për vendet e Ballkanit Perëndimor, ku ekonomia informale ka një peshë të konsiderueshme dhe perceptimi publik mbi administratën shpesh është kritik, ky dimension institucional dhe shoqëror është veçanërisht i rëndësishëm.

Performanca e administratës, e matur përmes shkallës së TADAT[1], ka një ndikim të drejtpërdrejtë mbi përputhshmërinë.

Auditi i efektshëm, menaxhimi i rrezikut të përputhshmërisë (CRM), përpunimi i deklaratave dhe zgjidhja transparente e mosmarrëveshjeve janë elementë kyç që ndikojnë në uljen e shmangies.

Të dhënat tregojnë se sa më e lartë të jetë TADAT, aq më e ulët është pabarazia në përputhshmërinë e TVSH-së. Për shembull, një përmirësim i TADAT nga 2.0 në 2.5 në Shqipëri mund të ulë pabarazinë me rreth 5–6 pikë përqindjeje dhe të rrisë të ardhurat tatimore me 0.5–0.7% të PBB-së.

Kur merren parasysh edhe efektet mbi tatimin mbi fitimin, përfitimi total mund të arrijë rreth 1–1.2% të PBB-së. Përmirësimi i moralit tatimor dhe pranimit shoqëror përmes fushatave edukative dhe komunikimit transparent mund të shtojë gjithashtu rreth 0.05–0.1% të PBB-së.

Përputhshmëria tatimore ndikohet gjithashtu nga faktorët ekonomikë dhe strukturorë të vendit. Sektoret më të lehtë për t’u monitoruar, si importet, lidhen me më pak shmangie, ndërsa sektori bujqësor, më i vështirë për verifikim, shoqërohet me nivele më të larta të shmangies.

Konsumi për kokë banori ka një korrelacion pozitiv me shmangien, duke sugjeruar se në ekonomi më të zhvilluara mund të ketë më shumë mundësi për shmangie. Nga ana tjetër, numri i normave të TVSH-së dhe vetë norma standarde nuk duket të ndikojë ndjeshëm.

Për të arritur përmirësime të qëndrueshme, është e nevojshme një qasje gjithëpërfshirëse. Reforma e administratës duhet të përfshijë audit dhe kontrolle më të mira, implementimin e CRM-së, përpunimin e deklaratave dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.

Përmirësimi i TADAT kërkon një horizont afatmesëm prej rreth 5–6 vjetësh. Njëkohësisht, pranimi shoqëror dhe besimi tek administrata tatimore duhet të forcohen përmes edukimit, transparencës dhe komunikimit publik.

Struktura ekonomike e vendit duhet të merren parasysh në përshtatjen e strategjive për importet, ku kontrollet kufitare të jenë efektive, ndërsa për bujqësinë nevojiten auditime të specializuara dhe mekanizma monitorimi të avancuar.

Në përmbledhje, analiza tregon qartë se performanca e administratës tatimore, e kombinuar me moralin tatimor dhe pranimin shoqëror dhe me strategji të përshtatura për strukturën ekonomike është vendimtare për të reduktuar pabarazitë e TVSH-së dhe për të rritur të ardhurat fiskale në Shqipëri dhe vendet e Ballkanit Perëndimor.

Një qasje integrale institucionale, ekonomike dhe shoqërore mund të sigurojë një rritje të qëndrueshme të përputhshmërisë tatimore dhe të përmirësojë efektivitetin fiskal në rajon.

[1] është një instrument diagnostik ndërkombëtar i zhvilluar nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe partnerë zhvillimi, që mat efektivitetin dhe performancën e administratave tatimore.
Ai përdor një kornizë standarde vlerësimi me 9 fusha kryesore dhe rreth 28 tregues (indicators), ku çdo tregues vlerësohet me nota nga A (më e larta) deri në D (më e ulëta).