Tregtia e jashtme e Shqipërisë në fundin e një cikli, 2022–2026

Tregtia e jashtme e Shqipërisë për periudhën 2022–2025 nuk tregon historinë e një krize të papritur, por as të një suksesi të qëndrueshëm. Ajo përshkruan më shumë një proces të ngadaltë zbërthimi të një modeli ekonomik që ka funksionuar për vite me radhë, por që sot po arrin kufijtë e tij natyrorë.
Rënia e eksporteve gjatë këtyre katër viteve nuk mund të shpjegohet më me justifikime të jashtme.
As pandemia, as lufta në Ukrainë, as krizat e zinxhirëve globalë të furnizimit nuk mjaftojnë për të shpjeguar një trajektore zbritëse kaq të qëndrueshme dhe të përsëritur.
Në vitin 2022, eksportet shqiptare arritën një nivel kulmor që në pamje të parë dukej si konfirmim i forcës së ekonomisë prodhuese.
Por ky kulmim ishte më shumë rezultat i një kombinimi rrethanash të jashtëzakonshme, çmime të larta të energjisë, kërkesë të përkohshme nga tregjet europiane dhe avantazhe kostoje ende të paprekura, sesa i një rritjeje reale të produktivitetit apo diversifikimit. Nga 2023 e në vazhdim, me normalizimin e tregjeve ndërkombëtare, kjo “forcë” nisi të tretet gradualisht. Eksportet u tkurrën vit pas viti, sidomos drejt Italisë, partnerit kryesor tregtar, pa u kompensuar në mënyrë domethënëse nga tregje të tjera.
Këto shifra, në vetvete, nuk janë alarm. Ato nuk paralajmërojnë kolaps ekonomik dhe as nuk kërkojnë retorikë emergjente. Por janë sinjal. Sinjal se një model ekonomik i bazuar në punë me kosto të ulët, sektorë ciklikë dhe varësi të lartë nga pak partnerë tregtarë nuk po prodhon më të njëjtat rezultate.
Dhe sinjal se rritjet e përkohshme nuk mund të lexohen më si prova suksesi struktural.
Ka dy gabime të shpeshta në leximin publik të statistikave ekonomike shqiptare.
E para është vetëkënaqësia, apo përdorimi i disa treguesve pozitivë për të shpallur stabilitet apo “rezistencë” ekonomike, duke anashkaluar dobësitë që fshihen poshtë tyre.
I dyti është alarmimi emocional, apo shndërrimi i çdo rënieje në aktakuzë pa alternativë, që nuk prodhon as kuptim dhe as zgjidhje.
Kjo analizë përpiqet të qëndrojë larg të dy ekstremeve. Nuk është një tekst katastrofik, por as një raport optimist i zbrazët.
Është një përpjekje për realizëm kritik.

Premisa e kësaj analize është e thjeshtë: shifrat nuk flasin vetë.

Ato marrin kuptim vetëm kur lexohen në kontekstin e strukturës së ekonomisë shqiptare, të cikleve ndërkombëtare dhe të zgjedhjeve politike e ekonomike të bëra ndër vite.
Në këtë prizëm, rënia e eksporteve nuk interpretohet si dështim i menjëhershëm, por si tregues i qartë se një model zhvillimi po konsumohet. Jo sepse ka qenë i gabuar në fillim, por sepse nuk është transformuar në kohë.
Qëllimi i kësaj analize nuk është të shpallë krizë, por ta bëjë realitetin të lexueshëm dhe të kuptojë çfarë ndodh kur një ekonomi e vogël, e hapur dhe e varur nga pak sektorë kryesorë përballet me një botë më konkurruese, ndërkohë që vetë mbetet e mbështetur te struktura prodhimi dhe eksporti të ndërtuara një dekadë më parë. Përmes këtij leximi kritik, shifrat e tregtisë së jashtme mund të shërbejnë jo si justifikim, por si pikënisje për reflektim dhe ndryshim.