Analizë e portofolit të investimeve publike

Ky dokument ofron një analizë të thelluar të portofolit të investimeve publike në Shqipëri, duke u mbështetur në Dokumentin e Politikave Prioritare për dy cikle të njëpasnjëshme planifikimi: 2026–2028 dhe 2027–2029. Në këto dy periudha përfshihen përkatësisht 86 dhe 121 projekte, me një vlerë totale zyrtare që arrin në 11.25 miliardë euro dhe 14.83 miliardë euro, sipas vendimeve përkatëse të Këshillit të Ministrave. Në pamje të parë, kjo shifër reflekton një ambicie të lartë zhvillimore, por analiza e strukturës dhe realizueshmërisë së këtij portofoli zbulon një sërë problematikash sistemike.
Së pari, ekziston një hendek i thellë midis planifikimit dhe kapacitetit real financiar. Ndërsa strategjitë sektoriale parashikojnë rreth 7.38 miliardë euro investime, portofoli total i projekteve arrin në rreth 16.6 miliardë euro. Ky diferencim prej mbi 9 miliardë eurosh nuk është thjesht një tejkalim teknik, por një tregues i qartë i mbi-programimit strukturor. Në thelb, Shqipëria planifikon më shumë se dyfishin e asaj që mund të financojë dhe të zbatojë në mënyrë realiste, duke krijuar pritshmëri të pambështetura dhe duke dobësuar besueshmërinë e planifikimit publik.
Së dyti, problemi i maturimit të projekteve është thelbësor. Nga portofoli i periudhës 2027–2029, vetëm rreth 36% e vlerës totale përbëhet nga projekte që mund të konsiderohen plotësisht të gatshme për zbatim. Pjesa tjetër mbetet në faza të paplota përgatitore, duke kufizuar ndjeshëm mundësinë e ekzekutimit efektiv. Duke marrë në konsideratë kapacitetin historik vjetor të realizimit, i cili qëndron rreth 680 milionë euro në vit, bëhet e qartë se për të përfunduar këtë portofol me ritmet aktuale do të nevojiteshin më shumë se dy dekada. Kjo tregon jo vetëm për një mungesë prioritetizimi, por edhe për një shkëputje midis planifikimit dhe mekanizmave të zbatimit.
Së treti, struktura e vetë portofolit tregon se sistemi aktual prodhon më shumë lista projektesh sesa një zinxhir të filtruar dhe të menaxhueshëm investimesh. Rreth 73% e projekteve nuk ndryshojnë status nga një periudhë në tjetrën, duke reflektuar një stagnim të qartë institucional. Madje, disa projekte strategjike në sektorin energjetik kanë pësuar ulje në statusin e tyre, çka sinjalizon probleme të fizibilitetit dhe rishikim të pritshmërive fillestare. Në të njëjtën kohë, deri në 80% e projekteve klasifikohen si prioritet i lartë, duke krijuar një inflacion prioritetesh që e bën praktikisht të pamundur një vendimmarrje të strukturuar buxhetore.
Në këtë kontekst, mesazhi për politikëbërësit është i qartë: problemi nuk qëndron tek mungesa e projekteve, por tek mungesa e filtrimit dhe e lidhjes së tyre me burime reale financimi. Një portofol efektiv kërkon seleksionim rigoroz, fazim të qartë dhe një lidhje të detyrueshme midis projekteve dhe kapaciteteve buxhetore. Përvoja pozitive në disa sektorë, ku janë aplikuar modele digjitale me projekte të maturuara dhe progres të verifikueshëm, tregon drejtimin që duhet ndjekur. Replikimi i këtij modeli në të gjithë sistemin do të ishte një hap i domosdoshëm për të kaluar nga një kulturë planifikimi formal në një kulturë zbatimi real dhe të qëndrueshëm.