Një kontratë e re fiskale

0 €

Për çfarë flet raporti “Një kontratë e re fiskale”?

Raporti i ri i ALTAX Insight analizon marrëdhënien fiskale midis qytetarëve, bizneseve dhe shtetit, duke e zhvendosur vëmendjen nga normat tatimore dhe të ardhurat buxhetore te barra reale që mbajnë familjet dhe bizneset dhe përfitimet që marrin në këmbim.

Përmes katër pjesëve, raporti shqyrton ekonominë familjare dhe koston reale të jetesës, kontributin fiskal të qytetarëve dhe bizneseve, shpenzimet publike dhe cilësinë e shërbimeve, matjen e barrës dhe përfitimit neto, si dhe ndikimin e politikave fiskale dhe alternativat për përmirësimin e tyre.

Një vëmendje e veçantë i kushtohet mënyrës se si ndryshimet tatimore ndikojnë te kategori të ndryshme të familjeve dhe bizneseve. Raporti vlerëson se një politikë fiskale mund të jetë neutrale në të ardhurat e buxhetit, por të prodhojë efekte të ndryshme sociale dhe ekonomike. Prandaj, rëndësi ka jo vetëm sa mbledh shteti, por edhe kush e mban barrën, kush përfiton dhe çfarë rezultati krijohet.

Në pjesën përmbyllëse, raporti propozon një model të ri të kontratës fiskale për periudhën 2027–2030, të mbështetur te drejtësia fiskale, mbrojtja e fuqisë blerëse, konkurrueshmëria, qëndrueshmëria buxhetore, monitorimi dhe llogaridhënia institucionale.

Mesazhi qendror është se marrëdhënia fiskale duhet të kalojë nga një sistem i përqendruar kryesisht te mbledhja e detyrimeve në një marrëdhënie ku kontributi i qytetarit dhe biznesit shoqërohet me përfitime publike të matshme, shërbime më cilësore dhe përgjegjësi të qartë institucionale.

Raporti nuk është një tjetër analizë e Paketës Fiskale apo e Buxhetit 2027. Ai i përdor këto politika si bazë për të ngritur një pyetje më të gjerë dhe afatgjatë: si mund të ndërtohet një sistem fiskal më i drejtë, më transparent dhe më i dobishëm për zhvillimin ekonomik dhe mirëqenien e qytetarëve?

Kjo është kontrata e re fiskale që ALTAX Insight vendos në qendër të debatit publik.

Kategori: LIBRA TË ALTAX, PUBLIKIME Etiketa: Barra tatimore, drejtësia fiskale, fuqia blerëse, Kontrata fiskale, llogaridhënia institucionale, mirëqenia ekonomike, përfitimi neto, shpenzimet publike

Përshkrim

Përshkrim

Debati për Paketën Fiskale dhe Projektbuxhetin 2027 përqendrohet kryesisht te normat tatimore dhe të ardhurat buxhetore. Megjithatë, këta tregues nuk tregojnë të gjithë marrëdhënien ekonomike ndërmjet shtetit dhe shoqërisë: kush e mban barrën fiskale, kush përfiton nga transfertat dhe shërbimet publike dhe sa mirëqenie krijohet për çdo lek të mbledhur.

Raporti i ALTAX Insight e zgjeron këtë debat, duke analizuar jo vetëm ndryshimet tatimore, por edhe koston reale të jetesës, kontributin e familjeve dhe bizneseve, cilësinë e shpenzimeve publike, shpërndarjen e përfitimeve dhe alternativat për një sistem fiskal më të drejtë e më efektiv.

Gjetjet kryesore

Paketa ka efekt të kufizuar në buxhet, por pasoja të ndryshme shpërndarëse. Efekti neto i masave tatimore vlerësohet rreth +3.9 mld lekë (0.13% e PBB-së). Shifra 4.4 mld lekë e ALTAX Observatory përfshin edhe 0.5 mld lekë nga rritja e pagave të Policisë, që nuk është masë tatimore. Ndryshimet prekin në mënyrë të ndryshme familjet, punonjësit, bizneset dhe bashkitë.
Barra fiskale nuk përcaktohet vetëm nga normat tatimore. Tatimi mbi pagat krijon lehtësim prej 10,000 lekësh në muaj për pagat bruto 300,000–700,000 lekë, ndërsa nën 200,000 lekë nuk ka efekt. Norma e lartë është 30%, ndërsa pika ku efekti kthehet në humbje është rreth 842,857 lekë. Ulja e TVSH-së për ushqimet mund të ndihmojë më shumë familjet me të ardhura të ulëta në raport me konsumin, por përfitimi real varet nga transmetimi i uljes në çmime. Ndryshimet për dividendin dhe automjetet krijojnë efekte të tjera mbi investimet, përdoruesit dhe të ardhurat vendore.
Përfitimi neto kërkon të shihen së bashku taksat, transfertat dhe shërbimet. Kontributi fiskal i familjeve dhe bizneseve duhet krahasuar me të ardhurat që u mbeten, mbështetjen që përfitojnë dhe aksesin në shërbime publike. Kjo përfshin jo vetëm tatimet dhe kontributet, por edhe kostot administrative të pajtueshmërisë, shpenzimet nga xhepi për shëndetësinë, aksesin në shërbime dhe dallimet territoriale. Cilësia e shpenzimit publik është po aq e rëndësishme sa madhësia e tij.
Të ardhurat e parashikuara kanë edhe pasiguri sjelljeje. Barra mbi fitimin e shpërndarë rritet nga 21.80% në 27.75%, ndërsa efekti prej +3.04 mld lekësh nga dividendi përfaqëson gjysmën e potencialit teorik. Kjo tregon se rezultati varet nga reagimi i tatimpaguesve. Në tërësi, mungesa e të dhënave për konsumin sipas decileve, pagat, produktet me TVSH 6%, automjetet dhe financimin territorial kufizon matjen e plotë të incidencës fiskale.
Alternativat fiskale duhet të krahasohen sipas rezultateve, jo vetëm sipas kostos buxhetore. Raporti identifikon katër drejtime: vijimësinë e politikave të planifikuara; rishpërndarjen e barrës; mbështetjen më të targetuar për familjet me të ardhura të ulëta dhe bizneset e vogla; si dhe rritjen e efektivitetit të shpenzimeve publike. Rishikimi i përjashtimeve dhe shpenzimeve tatimore, që arritën 64.2 mld lekë në vitin 2024 ose 2.55% të PBB-së, përbën një hapësirë të rëndësishme për politika më efikase. Alternativat duhen vlerësuar për koston, përfituesit, ndikimin në fuqinë blerëse, punësimin, investimet dhe qëndrueshmërinë afatmesme.

Drejt një kontrate të re fiskale 2027–2030

Raporti propozon kalimin nga një sistem i vlerësuar kryesisht për aftësinë e mbledhjes së të ardhurave drejt një modeli që mat edhe vlerën publike të krijuar. Kontrata e re fiskale mbështetet te mbrojtja e fuqisë blerëse, drejtësia fiskale, formalizimi, konkurrueshmëria, barazia territoriale, cilësia e shërbimeve dhe qëndrueshmëria buxhetore.

Zbatimi kërkon vlerësim të çdo mase para miratimit, monitorim gjatë zbatimit dhe matje të rezultateve pas përfundimit. Treguesit duhet të tregojnë kush përfiton realisht, sa ulet kostoja për qytetarin dhe biznesin, çfarë cilësie marrin shërbimet dhe nëse masa prodhon rezultate më të mira se alternativat. Konsultimi publik duhet të zhvillohet përpara se vendimet të marrin formën përfundimtare, ndërsa institucionet duhet të mbajnë përgjegjësi të matshme për rezultatet.

Mesazhi qendror. Një kontratë e re fiskale nuk nënkupton thjesht ndryshim taksash, por një marrëdhënie më të drejtë, transparente dhe të përgjegjshme ndërmjet shtetit, qytetarëve dhe bizneseve. Suksesi i politikës fiskale matet jo vetëm me sa mbledh shteti, por me mënyrën si shpërndahet barra, çfarë përfitimesh krijohen dhe sa mirëqenie kthehet në ekonomi e shoqëri.