Mbi politikën fiskale në Shqipëri dhe rajon dhe ndikimi në rritjen ekonomike

Përfitimet (lehtësitë) tatimore janë përdorur si një mjet për të tërhequr investime në rajon, duke lidhur efektivitetin e tyre me strukturën ekonomike, stabilitetin politik dhe efikasitetin e administratës tatimore. Politika tatimore e Shqipërisë ka qenë një mjet kryesor për tërheqjen e investimeve dhe stimulimin e zhvillimit ekonomik, përmes përjashtimeve tatimore dhe lehtësirave për sektorë specifikë si turizmi dhe agrobiznesi. Kjo ka ndikuar në rritjen e disa sektorëve, por ka krijuar gjithashtu sfida për ekonominë dhe sistemin fiskal. Gjatë dy dekadave të fundit, Shqipëria ka aplikuar një kombinim të normave tatimore konkurruese dhe përjashtimeve për investimet e huaja direkte (FDI) dhe kreditë tatimore për inovacion, por mungesa e një strategjie të qartë ka shkaktuar efekte të diskutueshme në ekonomi.

Gjatë dy dekadave të fundit, Shqipëria ka aplikuar një kombinim të normave tatimore konkurruese dhe përjashtimeve tatimore për sektorë specifikë, por mungesa e një strategjie të qartë për investimet ka sjellë përfitime të diskutueshme për ekonominë.

Në krahasim me vendet e Ballkanit Perëndimor:

Maqedonia e Veriut dhe Serbia kanë aplikuar politika fiskale më të strukturuara për tërheqjen e investimeve, duke ofruar norma të ulëta të tatimit mbi fitimin (10% dhe 15% respektivisht) dhe stimuj për sektorë si teknologjia dhe prodhimi.

Kosova ka një strukturë tatimore të thjeshtuar, me fokus në formalizimin e ekonomisë dhe jo në tërheqjen agresive të investitorëve të huaj.

Mali i Zi përdor përjashtime për sektorin e turizmit, por ka kufizuar kohëzgjatjen dhe nivelin e këtyre përjashtimeve.

Kroacia dhe Sllovenia, si anëtare të BE-së, kanë zvogëluar përdorimin e përjashtimeve fiskale dhe janë përqendruar në mbështetje për inovacionin, zhvillimin e gjelbër dhe kërkimin shkencor, duke vendosur kufizime për të shmangur deformimet e tregut.

Në këtë kontekst, Shqipëria ka mbetur në një pozicion të ndërmjetëm, me një politikë tatimore të favorshme për bizneset, por të paqëndrueshme për të ardhurat publike. Përdorimi i përjashtimeve dhe lehtësirave tatimore për sektorët strategjikë, si turizmi dhe energjia e rinovueshme, ka pasur një ndikim në tërheqjen e investitorëve dhe në zhvillimin e këtyre sektorëve, por ka sjellë gjithashtu sfida në menaxhimin e mbledhjes së taksave.

Përfitimet tatimore përfshijnë lehtësira për investimet në turizëm, përjashtimin nga TVSH për aktivitete specifike dhe ndihmë për zhvillimin e strukturave hoteliere. Këto stimuj kanë ndihmuar në rritjen e turizmit dhe tërheqjen e investimeve në bregdetin shqiptar dhe qytete të tjera. Normat e ulëta të tatimit mbi fitimin (deri në 15%) janë konsideruar tërheqëse për investitorët, veçanërisht në sektorët e energjisë së rinovueshme dhe teknologjisë.

Përpjekjet për të krijuar një sistem tatimor të qëndrueshëm dhe efikas përfshijnë uljen e taksave dhe mbështetje për sektorë të caktuar si turizmi, agrobiznesi dhe energjia e rinovueshme. Kjo qasje ka stimuluar investimet dhe ka ndihmuar në rritjen e mundësive të punësimit, duke kontribuar në rritjen e konsumit dhe investimeve të brendshme. Përveç kësaj, stimulimi i kërkimit dhe zhvillimit (R&D) mund të nxisë zhvillimin e industri të reja dhe inovative, përfshirë teknologjinë dhe bioteknologjinë.

Megjithatë, përkundër mundësive që ofron politika tatimore, disa pengesa janë shfaqur gjatë implementimit të saj. Administrata tatimore në Shqipëri ka pësuar mungesa në efikasitet dhe kapacitet për të ofruar shërbime të besueshme dhe transparente për bizneset dhe individët, duke bërë të vështirë mbledhjen e taksave dhe formalizimin e ekonomisë. Mungesa e konsistencës dhe përshtatshmërisë së politikave tatimore me nevojat e biznesit ka sjellë pasiguri për investitorët dhe ka krijuar konkurrencë të padrejtë.

Në nivel rajonal, vendet si Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Serbia kanë aplikuar sisteme tatimore të thjeshta dhe me norma të ulëta për të tërhequr investitorë. Kosova, për shembull, ka një tatim mbi fitimin prej 10%, dhe Maqedonia e Veriut ka aplikuar një tatim të ulët mbi fitimin prej 10% për të stimuluar investimet, veçanërisht në sektorët e energjisë dhe prodhimit industrial.

Duke u mbështetur në të dhënat e periudhës 2012-2022, Shqipëria ka arritur të tërheqë investime të mëdha në sektorin e energjisë, duke përfshirë projekte të energjisë së rinovueshme, që kanë pësuar një rritje të hyrjes së investimeve prej 5-10% çdo vit. Sektori i teknologjisë, sidomos zhvillimi i softuerëve dhe shërbimeve teknologjike, ka përjetuar rritje të ndjeshme pas përmirësimit të kushteve për investime dhe lehtësirave tatimore. Rritja e numrit të turistëve dhe ndihma për zhvillimin e sektorit të pasurive të paluajtshme kanë ndihmuar gjithashtu në rritjen e ekonomisë.

Megjithatë, sfidat për mbledhjen e taksave dhe kontrollin e evazionit fiskal mbeten të pranishme, duke kërkuar një monitorim dhe përmirësim të vazhdueshëm të efikasitetit të administratës tatimore. Në vitet 2023-2024, Shqipëria ka parë rritje të investimeve, duke përfshirë projekte të energjisë së rinovueshme dhe teknologjisë, që janë mbështetur nga lehtësirat fiskale.

Një pjesë kyçe e politikës fiskale për vitet në vijim prej 2025 është edhe referimi për çdo qasje të re te Strategjia afatmesme e të ardhurave (SATA).

Strategjia Afatmesme e të Ardhurave  e miratuar nga Shqipëria për periudhën 2024-2028 ka për qëllim rritjen e të ardhurave tatimore përmes zgjerimit të bazës tatimore, përmirësimit të efikasitetit të administratës tatimore dhe zvogëlimit të informalitetit. Por, ajo synon gjithashtu mbështetje për sektorët strategjikë si R&D dhe energjia e rinovueshme. Kjo strategji, megjithatë, duhet të adresojë sfidat që lidhen me përjashtimet tatimore dhe mundësitë për krijimin e deformimeve të tregut.

Sfida kryesore është përjashtimi i tatimeve dhe abuzimet me to, që mund të pengojnë rritjen e të ardhurave dhe zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm.

Mungesa e fokusit të qartë për sektorë strategjikë mund të shkaktojë shpenzime të paefektshme në sektore që nuk kanë potencial të lartë zhvillimi.

Për të realizuar qëllimet e SATA-s, Shqipëria duhet të përqendrohet në mbështetje për sektorët si R&D, energjia e rinovueshme dhe teknologjia, duke ofruar stimuj tatimorë dhe duke përmirësuar mbledhjen e të ardhurave përmes një administrate tatimore më efikase.

Shqipëria mund të përmirësojë politikën tatimore duke aplikuar një qasje të qëndrueshme, duke forcuar administratën tatimore dhe duke u fokusuar në sektorët me potencial zhvillimi, si R&D dhe energjia e rinovueshme. Kjo do të kërkojë një vlerësim të rregullt të ndikimit të përjashtimeve tatimore dhe një menaxhim më të mirë të mundësive për zhvillimin e qëndrueshëm të ekonomisë.

Në përfundim, politika tatimore e Shqipërisë ka sjellë disa përfitime në sektorët kyç si energjia e rinovueshme, turizmi dhe teknologjia, por ka nevojë për konsistencë dhe një strategji të qartë që të lidhet me zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik dhe mbledhjen efektive të taksave. Ndikimi i politikave tatimore në ekonominë shqiptare dhe sistemin fiskal kërkon një vlerësim të thellë dhe monitorim të vazhdueshëm për të siguruar që ato të kontribuojnë në zhvillimin afatgjatë të vendit.